ТОЛГОЙ

1. юум. н. 1) хүнэй болон амитанай эгээ дээдэ талын хохимой ба мүн зосоонь байһан уураг тархи, тархи (голова): Тэргэ дээрэхи обогор улаан тээбэриин оройдо хүрин бүмбэгэ шэнги үһэгүй толгой харагдаба (Д. Батожабай); толгойгоо дохихо тархияа урагшань халта хүдэлгэхэ (кивать головой): Цэрэнпил зүбшөөжэ, толгойгоо дохин, юу хэлэхыень хүлеэжэ, зогсон байгаа һэн (Х. Намсараев); толгойгоо һэжэрхэ ямар нэгэн юумэ буруушаажа, тархияа хоёр тээшэнь хүдэлгэхэ (трясти головой): Үндэр хүн яаралгүйгөөр конвертыень задалжа, бэшэгыень гаргаад, аман соогоо уншажа байтараа, гайхаһан янзатайгаар толгойгоо һэжэрбэ (Ц. Дон); толгойгоо хазайлгаха толгойгоо хажуу тээшэнь хэлтылгээд, нэгэ шэхээ үргэн татаад байха (наклонять голову вбок): Бүхэтэр хүгшэн шэшэржэ байһан толгойгоо хазайлган, тэрэнэй урдаһаа хараад, юумэ хэлэнгүй зогсошобо (Д. Батожабай); толгойгоо үбдэхэ ямар нэгэн шалтагаанаар тархиин элүүр бэшэ байха, үбшэлхэ (болеть – о голове): Толгойнь үбдэнэ, аманиинь ангана, халуурна, нойрынь хүрэжэ үгэнэгүй (Ц. Дон); толгойгоо һанжуулха тархияа ганзагалха, уруу дуруу болохо (понурить голову): Ошоод директортээ юун гэжэ хэлэхэ гээшэбиб гэжэ һанаагаа зобоно. Уруу дуруу боложо, толгойгоо һанжуулһаар гараба (Ц. Дон); толгойһоо (эхилээд) хүл хүрэтэр бүхыдөө, оройһоо оёор хүрэтэр (с головы до пят): Тэрэ үмдэжэ ябаһан хубсаһа хунарынь туһа болоногүй, толгойһоо хүл хүрэтэрөө хуу нэбтэрэн, хубсаһаниинь бэедэнь няалдашанхай (Ц.-Ж. Жимбиев); толгой нюсэгэн а) малгайгүй (не имеющий головного убора): Толгой нюсэгэн, хуу нойтон, сагаан самсатай, шарайнь хүхэгэр, шүдөө хабирна (Ц.-Д. Хамаев); б) малаан, үһэгүй толгойтой (лысый): Ханын хажуугаар дунда наһанай эрэшүүл һууна, тэдэнэй дунда нэгэ толгой нюсэгэн малаан хүн энеэдэ наада гаргана; толгойдоо тогтоожо абаха а) хадуужа абаха, мартангүй, һанажа ябаха (держать в голове, запоминать): – Залуу хүн гээшэш, толгойдоо тогтоожо абаарай, захяаемни заалһаа дуулгаарай; б) шэлж. уйдхарлаха, гашуудаха, шаналха (скорбеть); толгойгоороо сасуулха бүхы бэетэеэ сасуулха, толгойтоёо тэнсүүлхэ (отвечать своею головой): – Энэ толгойгоороо сасуулхаар аймшагтай хэрэгтэ болгоомжотойгоор ябаарай; толгой тоомгүй баруун бур. тоолхогүй, бодолгүй (бестолковый); толгойһоо (гү, али толгой сооһоо) гарахагүй ходол һанагдажа байха, мартагдахагүй (не выходить из головы): Ялбагар шагтатай мундир хасар хушама пампагар һахал хоёрынь мүнөө болотор толгойһоонь гарадаггүй (Ч. Цыдендамбаев); толгойдо (гү, али толгой соо) орохо ухаан бодолдо орохо (приходить в голову лезть в голову): Толгой соонь элдэб олон бодол орожо, сэдьхэлынь буляалдан, тэсэжэ ядана (Ц. Дон); толгойдо багташагүй ухаанай хүрэхөөр бэшэ, этигэхээр, үнэншэхөөр бэшэ (невероятный): Ямар толгойдо багташагүй муухай юумэн болобо гээшэб!; толгой эрьюулхэ бодолыень төөрюулхэ, зүб бурууе ойлгохыень болигохо (морочить голову): Гэнэн бармые архяар мэхэлэн, толгойень эрьюулжэ, һаатуулжа шадабаб гэжэ Дэлэг дотороо һэм гэн, урматай хүхюутэй һууна (Ц. Дон); толгой эрьехэ а) тархяа эрьехэ, зосоогоо бөөгнэрөөд, тэнсүүриеэ алдаха (испытывать головкружение): Толгойгоо эрьеһэн Доржо хүл дээрээ тогтонгүй унашаба (Ч. Цыдендамбаев); б) ухаа бодолоо төөрихэ, һамарха, юумэнэй зүб бурууе ойлгохоёо болихо, хүнэй үгэдэ этигэжэ, муу нүлөөндэ орохо (запутаться, потерять бдительность): Радна башата Нимын үгэдэ орожо, толгойгоо эрьен, хэлэһэн бүхэнииень зүбшөөжэ ябана (Ц. Дон); в) хүнэй магтахада, нээрээшье тиимэ гээшэ гүб гэжэ һаахарха, һайрхуугаар аашалха (зазнаваться): – Хүнэй «зайһан, зайһан» гэлсэхэдэ толгойшни эрьешоол ха. Хэрбээ зайһан юм һаа, эмхи гурим байгуулалсахаяа яадаг хүмши! (Ч. Цыдендамбаев); ухаагүй толгой улаан гараа зобоохо (Оньһ. ү.) бодолгүйгөөр ябажа, бэеэ зобоохо (≈ дурная голова ногам покоя не дает): «Ухаагүй толгой улаан гараа зобоохо гэжэ тэнэг уладта хүдэлмэри барагдаха юм бэшэ», – гэжэ бэедээ хэлэнэ (Ц. Дон); өөдэнь хаяһан шулуун өөрын толгойдо бууха (Оньһ. ү.) ямар нэгэн муу юумэ хэхэдэ, һөөргөө эрьелдээд өөртэшни бууха (не плюй в колодец, придется оттуда воды напиться): – Өөдэнь хаяһан шулуун өөрын толгойдо бууха гэжэ мэдэг, үзэг. Тиигэжэл баригдаһаниинь болоо! (Ц. Дон); ◊ толгойе эдихэ (гү, али залгиха) хэн нэгэниие муу юумэндэ оруулха (свернуть шею кому-л.): – Арил, золиг! Сагаантанһаа хүлһэ абажа эдеэд, бидэнэй толгой залгижа, шуһыемнай һорохо гэжэ байгаад, үшөө бидэндэ ном номложо, туһа хэхэм гэхэбши (Ц. Дон); толгойгоороо үгы болохо бэеэрээ олдохогүйгөөр үгы болохо, орогүй үгы болохо, оро һэегүй үгы болохо (потеряться, исчезнуть, уйти с головой): Бүридхөөд үзэхэдэнь, арбан нэгэн анзаһан дутуу, нэгэ плуг толгойгоороо үгы, дүрбэн плугһаа шухала шухала тэбхэ, шүрэбүүдые мулталжа абашаһан байба (Ц. Дон); толгой уһа руу хэхэ доройтуулха, гэмдэ оруулха (подводить): – Домхи хамарай тамхин хоёроо хая, тэрэшни толгойешни уһа руу хэхэ юумэ гээшэ гэжэ би хэлэдэг бэшэ һэн гүб! (Ц. Дон); толгой тоншохо һайтар хэлэхэ, шангаар хэлэхэ, һурган хэлэхэ, харааха (долго и упорно объяснять, ругать): – МТС-эй механигай ерэхэдэ, һайтар хэлээд, толгойень тоншоод, нэгэдэхи бригадада түргэн эльгээгээрэй! (Ц. Дон); толгойгоошье үргэхэгүй ямар нэгэн юумэ руу харангүй, хэһэнээл хэжэ байха, анхаралаа хандуулхагүй, сожоошье татахагүй (не обращать внимания): Хотоһоо ерэһээр хоёр хоноод байһан агроном ажал хэрэгтээ айхабтар хүсэгдэһэн байжа, толгойгоош үргэхөөр бэшэ, хүдэлмэрилжэ һууһан байгаа (Ц. Дон); толгойдо гараха һогтожо эхилхэ (ударить в голову – о водке, пьянеть): Тугаарай ама халанги байһан Гомбо түрүүшын духаряада сохигдожо, толгойдонь гараһан тэмдэг үзэгдэжэ, дуугарха хөөрэхэнь улам олон болобо (Ц. Дон); нохойн (гү, али бухын) толгой хараал. нохойн тархи (чёртова голова); хубхай толгой хараал. ямаршье өөрын бодолгүй амитан, малгайтай мал (пустоголовый, тупица, скотина): – Таанар, газар бүхэнһөө сугларһан хубхай толгойнууд, мэдэжэ байгты! (Х. Намсараев); 2) түрүү, толгойлогшо, ударидагша, ахалагша, эзэн, хүтэлбэрилэгшэ (глава, хозяин, руководитель): – Намайе өөһэдынгөө тон ехэ толгойтой уулзуулжа үзэгты, би юрын хүн бэшэб (Ж. Тумунов); гэр бүлын толгой гэрэй эзэн бүһэтэн (хозяин дома, семьи): Ошор һамга абажа, үхибүүдые хүмүүжүүлжэ, үнэр баян бүлын толгой болоһоор үнинэй; 3) а) ямар нэгэн юумэнэй орой, дээдэ, гү, али урда тала, эхин, үзүүр, түрүүн харагдадаг талань (вершина, верхушка, реже верховье реки); хадын толгой хадын орой (вершина горы): Хадын толгойе оройн татаад, гол руу доошоо шэглэһэн Будаалиин арада газынь унтарааһан машинын хооһон тэргэдэл хонгирхо, хангирхань дуулдаба (Ц.-Д. Хамаев); ногооной толгой ногооной үзүүр (кончик травы): …үхэр малаа ондо оруулаад, ногооной толгой харан сасуу энэ тэрэ элдэб шалтагаан дурдажа адууһа малаа туугаад арилшаха байгаа һаань… (Х. Намсараев); улаан толгойтой зуруул дүрэдэг бодосынь улаан шиира (спички с красной головкой): Тамхяа удхаад, нүгөө хармаанһаа нэгэ улаан толгойтой зуруул абажа, гуталайнгаа улада шурд гэтэр шудараад, тамхяа носоожо татана (Х. Намсараев); озогойн толгой эрын бэлгын эрхэтэнэй дээдэ хуби (головка полового члена): Тэрэ озогойн толгойе / Хон хирээ хаража, / … озогойн толгой дээрэ һуужа, / хоншоороо сохибол (Аман зохёолһоо); толгой түрүүндэ шэлж. дээдэ талада, хүндэтэй газарта (на почётном месте): Дүхэриглэн һуугаа зоной толгой түрүүндэ шэрээтэ лама тайшаа ноён хоёр голлон һууна (Ж. Балданжабон); толгой холбохо а) ямар нэгэн поэтическэ үгүүлэлэй бадагуудай эхиие адли абяагаар эхилхэ (рифмовать начальные слоги, аллитерировать): Бөөгэй бөөлэхые Доржо шагнаха дуратай юм. Бөө үгынгөө һүүл толгойе холбожо, зэбэрүү хүйтөөр бөөлэдэг (Ч. Цыдендамбаев); б) үбгэ һамган болохо, эрэ гэргэн болохо (жениться); толгой холболго үгүүлбэриин бадагуудай адли абяагаар эхилһэн байлга (аллитерация): Толгой холболгын жэшээ энэ буряад арадай дуун дээрэ хараябди: Арбаадхан эхитэй Бэлэрэмнай / Адистай домтой аршаяан юм. / Алтанхан хээтэй пулаадамни / Амарагханш нүхэрэйм хайралсан юм; 4) набтаршаг, монсогор оройтой хада (небольшая горка, холм): Энэ толгойн оройдо агаарай тунгалаг гээшэнь хэлэшэгүй, сэсэг набшаһаа зүгын балай амтан мэдэрэгдэн, унирма һайхан үнэрөөр хүнэй сэдьхэлые шэмэн байба (Ж. Тумунов); 5) һонор, ухаатай хүн (умный человек, умница): – Оо, тэрэшни одоол һонор толгой даа; 6) ямар нэгэн юумэнэй тоо гэхэ гү, али юумэн бүхэнэй бүридхэл харуулдаг (употр. как единица счёта голова, штука): Дүүмынхидэй хэзээ ерэхые мэдэхэ, эртэнһээ айл бүхэнһөө хоёр-гурбан толгой гуна гунжа далдалха гэлсэбэ (Ч. Цыдендамбаев); нэгэ толгой саахар нэгэ монсогор саахар (одна голова сахару); толгой саарһан багса (или боодол) саарһан (стопа бумаги); толгой бүд орёогдоһон, хуйлаатай бүд (кусок, рулон материи): Наймаагай тагууд дээгүүр элдэб гоё үнгэтэй, олон янзын толгой бүдүүд табяатай байна; толгой тоолохо юумэн бүхэнииень бүридхэхэ (считать поголовно, поштучно): Хандын шарай ондоохон боложо, нюдөө улам хурса болгон, тэдэнэйнгээ нюурнуудые толгой тоолон хараад… (Х. Намсараев); толгой тоолон оролго хүн бүхэнэй оролго, алгадгүй бултаараа оролго (поголовный, повальный переход на чью-л. сторону): Мэдээсэл тараадаг элдэб сонинуудай бэшэһээр, 30-аад онуудта коммунада толгой тоолон оролгон буруушаагдаха болоод байна бшуу; толгой тоондоо бүтэн бүрин, хэмдээ (поголовно, все): Һайн дүн туйлахын тулада тушаагдаха хонидоо оролдосотойгоор харууһалжа, тобир тарган болгохын хажуугаар, гээлтэ хоролтогүй толгой тоондонь байлгаха шухала; толгой тоо бүтэн хүсэд, бүтэн бүрин, гээлтэ хоролтогүй (без потерь): Тиигээд саашадаа эдэ адууһа малнуудаа иимэ бэрхэ сагһаа аршалжа, толгой тоо бүтэн ондо оруулхын тулада үбһэ тэжээл хэрэгтэй… (Х. Намсараев); ○ тархи гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.