ТОГТООХО

үйлэ ү., идх. залог 1) ямар нэгэн хүдэлгөө байлгаха, ябуулхагүй, һаатуулха, зогсоохо (преграждать путь, останавливать, задерживать): Мүнөө һая болоһон хэрэг тухайда генералда элидхэхэеэ ябаһан ефрейторые вагоной үүдэнэй дотор харуулшан тогтообо (Д. Батожабай); тогтоон байлгаха ябуулхагүй, зогсоохо (останавливать): Теэд мүнөөхи хажар абяата хашаагай үүдэн хахинан хаагдажа, Дагбые тогтоон байлгаба (Ц. Шагжин); дабшалтые тогтоохо добтолхыень болюулха, добтололгые зогсоохо (остановить наступление): Мүнөө немецүүдэй дабшалтые тогтоохо, тэдэнэй хадхуур шаантагуудые таһа сохихо зорилго бидэнэй урда табигдана (Ж. Тумунов); саһа тогтоохо а) хүнэй гэр болон малай байрын саһанда булуулхагүйн тулада буусаһаа тээ холохон, һалхинайнь дээдэ тээ хорёо (татуур) барижа, саһанда хаалта хэхэ (задерживать снег при помощи ограды): Балданай буусынгаа араар утаар татуур бариһаниинь, саһа тогтоожо, кошара оройдоо хүрэтэр саһанда булуулбагүй; б) газарай хабартаа шииг ехэтэй байхын тула ямар нэгэн аргаар саһа суглуулха (задерживать снег на полях): Мүнөө оройтошоогүйдэнь энэ Майлын, тэрэ Харганаашын, Хүнхэрэй болон бусад хүтэл нугануудай хүнгэрэг саһанай уһые тогтоожо, бэлшээри тээшэ шэглүүлхэ хэрэгтэй (Ц.-Ж. Жимбиев); шуһа тогтоохо шуһа гарахыень болигохо (останавливать кровотечение): Буряадууд булганай арһаар шарха шабажа, шуһа тогтоодог байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); харасаяа (гү, али нюдэеэ) тогтоохо ямар нэгэн юумэ руу шэртэшэхэ, харасаяа абангүй хараха, һалгаахаяа болихо (останавливать взгляд): Нүгөө дүрбэ тоотой саарһатай хүн хэн гээшэб гэжэ Дугар дүхэригтэ һууһан хүн бүхэн дээрэ һэмээхэн харасаяа тогтоон адаглана (Б. Шойдоков); Тиин энэ тэрэ үгэ, мэдүүлэлнүүд дээгүүр нюдэеэ тогтооно (Ч. Цыдендамбаев); хэрэг тогтоохо хэрэг байлгаха, болюулха (≈ замять дело): …Николай хаанай сүлэхэ туйлдаа хүрөөд байһые агууехэ княгиня Милица Николаевна хажуу тээһээнь оролсожо, тэрэ хэрэгыень тогтооһон байгаа (Д. Батожабай); 2) хүдэлхэгүйгөөр торгохо, бүхэлхэ, үлдөөхэ (прикреплять, закреплять): Эжынь хуушан тойробшоо тархи дээрээ тогтоожо ядан, эсэгэнь өөр тээшэнь, хорёогойнгоо үүдэ абаха янзатай гүйжэ ябаа һэн (Д. Эрдынеев); үхибүү (гү, али нарайгаа) тогтоохо һая гараһан үхибүүгээ үхүүлхэгүй, амидыгаар үлдөөхэ, томо болгохо (сохранить новорожденного): Эжы, абашни үхибүү тогтоожо ядаад, һүүлдэ шинии түрэхэдэ, ами наһыеш, һүлһыеш абаашадаг сабдагуудһаа тэрьелүүлжэ, Мухани гэжэ нэрэ үгэһэн гэлсэдэг (С. Цырендоржиев); Доржижабай Балдантан дүрбэн нарайгаа тогтоожо шадангүй, үхибүүндэ хатуурһан айл гэжэ доохонуур һэбир-һабир хэлсүүлдэг болонхой (С. Цырендоржиев); 3) хадууха, һанажа абаха (запоминать): – Шагнажа һууналби даа, – гээдшье, тэрэнэй хэлэхые тогтоожо шадабагүйб (Д. Доржиева); толгойдоо тогтоожо абаха хадууха, һанажа абаха (запоминать): Арадайнгаа ёһо заншалые залуушуулай толгойдоо тогтоожо абаа һаань һайн байгаа; 4) шэнэ юумэ үүдхэжэ байгуулха, бии болгохо (устанавливать, образовывать, учреждать): Далай ламын үндэр нэрэ оройдонь үгы хэжэ, Иондзын-Римбочын нэрээр хүтэлэгдэдэг шэнэ засаг тогтоохо тухайгаа тэрэ бодожо байгаа һэн (Д. Батожабай); эрдэм шэнжэлгын бүлгэм тогтоохо эрдэм шэнжэлгын бүлгэм байгуулха (учреждать научное общество); журам (гү, али заршам) тогтоохо ямар нэгэн гурим, заршам бии болгохо (устанавливать порядок): Модун сагаа дэмыдэ үрингүй, үнэн нүхэдтэеэ хамта өөрынгөө харьяанай түмэн дотор түмэр мэтэ хатуу журам тогтоожо, сэрэгээ хатуу шангаар һургажа хожомой ехэ үйлэдэ бэлдэжэ байба (mungen — tobsho. com); Табан хоног газаа гарахагүй заршам танда тогтообоб (Ц. Дон); шэмээгүй байдал тогтоохо зоной шууяхыень болигохо, аниргүй болгохо (устанавливать тишину): Колхозой правлени болон парткомой зүгһөө үгэ хэлэхэеэ Дамба Бальжинимаевич Дамчеевэй бодоходонь, зарим нэгэн шэл шонхо тоншожо байжа, шэмээгүй байдал тогтообо (Б. Мунгонов); бухал тогтоохо багахан сомоо үбһэ шобогороор обоолхо, табиха (ставить копны): Дамбуу Гарма хоёр уһа ойможо, яһала олон бухал тогтоожо, сомоогойнгоо арада байлгаба (С. Ангабаев); ○ уһан дээрэ үрмэ тогтоохо олон юумэ дуугаржа хүниие төөрюулхэ, худалаар хэлэхэ (≈ заговаривать зубы): Хэрбэеэ һайнаар шагнаа һаа, Кузнецовой залуу туһалагша өөрынгөө бодолнуудые, холынгоо түсэбүүдые эзэнэйнгээ залуу һамганда дэлгэжэ, уһан дээрэ үрмэ тогтооно гэжэ ойлгохо һэн (А. Ангархаев); 5) тогтоол гаргаха, баталха, тогтоол абаха, шиидхэбэри гаргаха (утверждать, постановлять, определять): Тэрэ мэтээр нилээд удаан болоһоной һүүлдэ үнөөхи Бадма, Мүнхэ, Юмжэд гурбаниие коммунаһаа гараһан дээрэ тоолоё гэжэ үндэр дуугаар шиидхэн тогтообо (Ц. Дон); хамтын суглаагаар тогтоохо суглаан дээрэ олоной дуугаар баталха (постановить общим собранием); хилэ тогтоохо хоёр гүрэнэй хоорондо хилэ хаагуур гарахые хэлсэжэ баталха (устанавливать границу): Тиимэһээ Ород гүрэн зүүн хизаарайнгаа хилэ тогтоохо, тэндэ һуудаг буса түрэлтэниие наашань хандуулха тухай политика ябуулжа байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); 6) мэдэжэ абаха, элирүүлхэ (выявлять, выяснять): Тэндэ байлсаһан полициинхид, жандармынхид мүнөөхи залуу хүдэлмэришэнэй нэрэ обогыень тэрэ доронь тогтоогоод орхибо (Ц. Дамдинжапов); 7) абаха, барижа абаха, хүртэхэ, зүбшөөхэ (принимать, получать, напр. подарок): Хадагымни тогтоожо, хэрэг үйлыемни бүтээжэ хайрлагты! (Х. Намсараев); тогтоон абаха барижа абаха, хүртэхэ, зүбшөөн абаха (принимать): Иимэ ехэ бэлэг тогтоон абаха эрхэгүйб, харюудань юушье хэжэ шадахагүй хаб даа гэжэ һанаба (А. Ангархаев); үреэлэй үгэ тогтоожо абаха ямар нэгэн хүнэй хэлэһэн үгэ, хүсэл бэелһэй гэжэ зүбшөөхэ (принимать пожелания): Таби наһанайнгаа алтан ойе тэмдэглэжэ байһан Санжидма түрэл гаралайнгаа, үетэн нүхэдэйнгөө, суг хүдэлдэг зонойнгоо һайн һайхан үреэлэй үгэнүүдые тогтоон абаба; 8) үргэхэ, дурадхаха (поднимать, провозглашать); духаряа тогтоохо үреэл хэлэжэ хундага үргэхэ (провозглашать тост): Теэд иигэжэ хэлэхыемни таажа мэдэһэндэл, хүн зон дарьяса альга ташалдан, духаряагаа тогтоохыемни гуйгаал (Ц.-Д. Хамаев); ○ торгоохо гэжэ үэгэтэй парн. хэрэгл.