ТОГТОХО

үйлэ ү. 1) болихо, зогсохо, байха, ябажа байһанаа болихо, саг зуура байха, хонохо (останавливаться, переставать, прекращаться): Гэбэшье тэдэ хэды гайхаа гэлыгээшье hаа, тогтохо захиралта үгтөөгүй хадань, тэрэ түрүүшынгээ машина дахаад лэ ябанад (Г.-Д. Дамбаев); тогтон торонгүй, тогтохо торохогүйгөөр байжа үгэнгүйгөөр, яаралтайгаар (безостановочно, не останавливаясь): Тэдэнэр тогтон торонгүй ондого сондого гүйлгэлдэһөөр гүйлгэлдөөд, үдэрэй час боложо байхада Галуута нуур хүрэжэ ерэбэд (Б. Мунгонов); Хүбүүтэй һаа Будаалишье тогтохо торохогүй магтаха гээшэ аабза (Ц.-Д. Хамаев); 2) хүдэлхэгүйгөөр торолдохо, аһасалдаха, бүхэлэгдэхэ, үлэхэ, батажаха, бэхижэхэ (удерживаться, закрепляться, устанавливаться): – Ойлгыш, Сада, альгаа дэлгээд байхадашни, нэгэ мүнгэншье тогтохогүйл (Ж. Балданжабон); хүл дээрээ тогтожо ядаха унан алдажа байха, хүл дээрээ байжа ядан байха, найгаха (чуть держаться на ногах): Сибирцевэй найгахада, Дамба һуларһандаа өөрөөшье хүл дээрээ тогтожо ядана, найгалзана (Д.-Д. Дугаров); мориной нюрган дээрэ тогтохо моринһоо унахагүй, нюргандань бүхөөр барилсаад һууха (удержаться на спине лошади): Урагшаа гүйжэ ябаһан моринойнгоо түргэндэ эмээлэйнгээ хойто хажууда гарашатараа Аламжа татуулбашье, хүлөөрөө хабшажа, моринойнгоо нюрган дээрэ тогтожо шадаа һэн (Д. Батожабай); заншал боложо тогтохо заншаха, ёһо гурим болохо (входить в привычку, устояться): …суглаагаа нээһэн дээрэ тоолоод, түрүүлэгшэ бэшээшэ хоёрые һунгахые заншал боложо тогтоһон мэдээжэ үгэнүүдээр дурадхан хэлэнэ (Ц. Дон); тогтоһон сэн түүхэй эдэй болон наймаанай рынок дээрэ үйлэдбэрилэгшэдэй хоорондохи үрдилдөөтэ тэмсэлэй ашаар бии болоһон, батажаһан сэн (установившаяся цена): Фермернүүд ехэнхидээ талаар холо ошонгүй тэндээ тогтоһон сэнгээр мяхаяа тушаадаг юм; 3) оршохо, бии болохо, ерэхэ (возникать, наступать, воцаряться): Ойро зуура хаа хаанагүй уһан таляан тогтожо, нүхэ һубаг оложо, налуу газар руу шожогонон урылна (Ц.-Д. Хамаев); абяа аниргүй байдалай тогтохо хон-жэн болошохо, аб-шэб болошохо (наступать, воцаряться – о тишине): Уужам ехэ зал соо аляаһанай ниидэхые дууламаар абяа аниргүй байдал тогтобо (Б. Мунгонов); халуун үдэрнүүдэй тогтохо халуун болохо, халуунай ерэхэ, һэрюун болохоёо болихо (устанавливаться – о жаре): Июнь һарын халуун, үүлэ, бороогүй үдэрнүүд тогтожо, һайндэрнүүдэй үнгэргэлгэдэ зохид уларилтай байгаа (Э. Чимитдоржиев); шалбааг уһанай тогтосо бархирха аман зох. ехээр бархирха, уһан далай болотор бархирха (наплакать целую лужу); 4) байгуулагдаха, үүсхэгдэхэ, зохёогдохо, эмхидхэгдэхэ (образовываться, устанавливаться, организовываться): Үхэхэ туйлдаа хүрөөд ябатарынь шэнэ засаг тогтожо, хүбүүнэй хуби заяан тад ондоо харгыда ороо бэлэй (С. Цырендоржиев); Манай нютагта иимэ площадка хоёр зун удаа удаагаар тогтожо, энэ үхибүүдэй лагериие ударидахаар Хориин семилеткэ эрхимээр дүүргэжэ гараһан хүбүүд ерэдэг байгаа (Ц. Шагжин); 5) ямар нэгэн юумэндэ онсо анхарал хандуулха (уделять чему-л. особое внимание): Суглаанай түгэсхэл дээрэ партиин райкомой нэгэдэхи секретарь Бадма Базарович Банзанов тобшохоноор үгэ хэлэжэ, аймагайнгаа хонишодой саашанхи зорилгонууд дээрэ тогтобо (Б. Мунгонов); тогтожо хэлэхэ ямар нэгэн юумэ онсолон хэлэхэ (подчёркивать, делать акцент): Элидхэлшэ суглаанда гэр байрын асуудал дээрэ тогтон хэлэбэ; асуудал дээрэ тогтохо ямар нэгэн юумэндэ тусхай анхарал табиха (останавливаться на вопросе): Конференцидэ буряад хэлэнэй саашанхи байдал тухай хурсаар табигдаһан ушарһаа, Арадай хуралай сессидэ энэ асуудал дээрэ тусгаар тогтохо хэрэгтэй болобо; тогтон хараха онобшолон хараха, зорюута сэхэ хараха (останавливать взгляд): – Ноёдоор үһөөтэй хүн толгойгүй, нохойтой үһөөтэй хормойгүй гэһэн юм! – гээд, Намдаг ноён Жалмын нюур тээшэ хоротойгоор тогтон хараад, саашаа ябашаба (Д. Батожабай).