ТЭРЭ(Н)

(Н), тэрээн, түүн түл. ү. 1) дуугаржа байһан хүнһөө холо байгааша, холуур байгааша, тэндэ байгааша, тэрэ газарта байгааша, үнгэрһэн сагта болоошо, дурдаһан, дурдагдаһан (тот, та, то): Тэрэ абяан Самбуу ламын зүрхэн уруу зүүн боложо шаагдашаһандал үзэгдэбэ (Д. Батожабай); тэрэ хоёр үбгэд тэндэ байгааша хоёр үбгэн (те два старика); тэрэ хоёр жэлэй урда дурдаһан сагһаа хоёр жэлэй саана (за два года перед тем); тэрэ болоhон ушарай гурбадахи үдэрынь дурдаһан ушарай гурбадахи үдэрынь (на третий день после того случая): Тэрэ болоһон ушарай гурбадахи үдэрынь Цыден-Жаб Шойнёной ууса хараба (В. Гармаев); тэрэ тоодо хэлэжэ байһан тоодо, тэрээн соонь (в том числе): Дэлхэйн болон Европын чемпионадуудһаа Буряадай тамиршад 57 медальнуудтай, тэрэ тоодо 21 алтан медальтай нютагаа бусаһан байна (Буряад Y нэнһөө); тэрээн тухай дурдаһан юумэн тухай (о том, про то): Тэрээн тухай бү бодо гэхэдэнь, Хорлын нюдэнhөө монсогорхон нёлбоһод һубарилдан мухарина (Г.-Д. Дамбаев); тэрээн бүриие тоолохо тэндэ байһан бүхы юумые тоолохо (перечислять всё то); тэрээнhээ гадна дурдаһан юумэнһөө ондоо, гадна (кроме того): Эндэ оройдоо хүн зондо танигдахагүй, тэрээнһээ гадна һүбэлгэн бэрхэ, тон найдалтай хүн хэрэгтэй ха юм (Ц. Шагжин); тэрээн дээрэhээ дурдаһан юумэнһөө боложо (вследствие того): Теэд мүнөө нэгэ тиимэ юумэн болоод лэ, тэрээн дээрэһээ арсаатай болоод байна (Ц. Дон); тэрэ багта а) тэндэ, тэрэ тойрон, тэрээгүүр, тээ саагуур (в том примерно месте, приблизительно там): Тэрэ багта дүтэлжэ ошоходо, үерлэһэн горхоной абяа анирынь гэжэ даа һүрөөтэй шанга, шэхэ дүлиирүүлмэ гэхээр (Б. Мунгонов); б) дурдаһан сагта (приблизительно в то время): Хахад hара бодожо үзэхэ саг үгэдэг юм ха. Эжы, тэрэ багта ошооройгты (Г.-Д. Дамбаев); тэрэ (гэhэн) сагhаа дурдаһан сагһаа хойшо (с того времени, с тех пор): Тэрэ сагһаа хойшо 18 жэл үнгэрөөд байхада, Эрдэни хүбүүниинь амжалта туйлана (Э. Чимидоржиев); Тэрэ гэһэн сагһаа хойшо хоёр нүхэд уулзаагүй юм (Д. Эрдынеев); тэрэ үдэрhөө дурдаһан үдэрһөө (с того дня): Тиин тэрэ үдэрһөө хойшо харюу хүлеэһэн зоболонтой, удаан үдэрнүүд үргэлжэлбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); тэрэ ёhоор дурдаһан ёһоор (соответственно этому); тэрэ зандаа (гү, али зангаараа, хэбээрээ) урдын, хуушан хэбээрээ (в том же положении, по-прежнему): Зүгөөр улаан шэрэнь, шара ногоон үнгэтэй угалзань тэрэ зандаа яларнад (С. Цырендоржиев); Тэрэ зангаараа Жамганов мүнөө өөрынгөө алдууе тооногүй, байгаа юм бэзэ гэжэ бодоно (Ж. Тумунов); Алёнын үдэр бүриин байдал тэрэ хэбээрээ үнгэрнэ гэбэшье, хэхэ юумэниинь улам ехэ болонхой (Б. Шойдоков); тэрэ зуура тиихэ зуура, дурдаһан үйлын боложо байхада (между тем): Тэрэ зуура голой хабшал соогуур мориной туруудай ханхинаха зэдэлээд замхашаба (А. Ангархаев); тэрэ мэтээр урдынхяар, тиижэ, тиимээр, тэрэ тухайгаар (таким же образом, так же, по-прежнему): Тэрэ мэтээр болоһон ушар тухай гурбуулан һанан һанан хөөрэлдэжэ, нилээд орой болотор һууһан байба (Ц. Дон); тэрэ болотор дурдаһан юумэн болотор (до тех пор, до того предварительно): Тэрэ болотор тэрэ Тархай хүбүүндэ үшөө дахин дуулгая (Ц. Шагжин); тэрэ хүрэтэр дурдаһан газар хүрэтэр (до того места, разг. дотуда): Тэрэ хүрэтэр дүрбэн зуугаад метр болохо хэбэртэй (Г.-Д. Дамбаев); тэрэ дары (гү, али дороо) мэтэр зуура, энэ гэһээр (тут же, тогда же, сразу, тотчас, немедленно): Гэрэлмаа тэрэ дары гүйжэ бодоод, сэрэгшэдэ сай аягалан хүндэлнэ (С. Норжимаев); Согтотоной бишыхан гэр соо тэрэ дороо хүлгөөн болошобо (Ц.-Д. Хамаев); тэрэ гэhээр а) дурдаһан сагһаа хойшо (с того момента, с тех пор): Тэрэ гэһээр үгы болоһон хүбүүниинь, түрэһэн ганса хүбүүниинь, энэ урдань байнал! (Д. Батожабай); б) мэтэр зуура, энэ гэһээр (тут же, сразу, немедленно): Тэрэ гэһээр урда урдаһаа аалиханаар ябажа дүтэлэлсөөд, Доржо Татьяна Алексеевнагай юу хэлэхые хүлеэн байба (Ч. Цыдендамбаев); в) удангүй, удахагүй, дары (скоро); городhоо бусажа ерээшэ тэрэ үдэрынь городһоо бусажа ерэһэн ёһото үдэрынь (в тот день, когда он возвратился из города); сохихын тэрэ хирэндэ аман зох. яг сохихын сагта (в тот момент как ударить); тэрэш (ье) тэрэ, тэхэшье ямаан зай, яахабши даа, хайшан гэхэбши тиигээд, байгаа юм ааб даа (хотя бы и так, не велика важность, ну что ж, ладно): Эшэхэ гайхахаяашье болишоод ябана ха юм. Тэрэшье тэрэ, тэхэшье ямаан. Юрэдөө, хаяя саашань! (Ц.-Ж. Жимбиев); энэ гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2) 3-дахи н., нэг. тоо тэрэ хүн, тэрэ эхэнэр (он, она): Тон шухала юумэн гэхэдэ, хүниие һайн ойлгохо, тэрэнтэй яажа хөөрэлдэхэеэ мэдэхэ хэрэгтэй (Ц.-Д. Хамаев); Харин лэ тэрэ ёһоор ажалша басаган даа (Ц.-Ж. Жимбиев); тэрээнhээ болоо тэрэ хүнэй зэмээр болоо (случилось из-за него, дело его рук); түүн тээшэ дурдаһан хүн тээшэ (к нему, в его сторону); энэш түүндэ хэрэгтэй болохо энэш тэрэ хүндэ хэрэгтэй болохо (это понадобится ему); 2. гэлэй (л), бэлэй, даа, байна (л) гэжэ үэгэнүүдтэй хэлэгшын үүргээр хэрэгл.: Ши бидэ хоёрой ерэhэн ошоhон газарые мэдэhэн байhанш тэрэ даа; эхир-шэхир зугаалhаниинь тэрэ гэлэй лэ аман зох. иигэжэ энэ тэрэ юумэн тухай хөөрэлдэбэ (вот они так и разговаривали о том о сём).