ТЭЭ II

дах. ү. талада, хажууда, бэедэ, зүгтэ (в какой-л. стороне); баруун тээмнай а) бидэнһээ баруун талада (западнее нас): Хэрбээ малда орохо гэбэлшни, энэ баруун тээмнай гүүртэ бии ха юм (Г.-Д. Дамбаев); б) бидэнһээ баруун гар талада, баруун зүгтэ (справа от нас): Баруун тээмнай хэншье һуунагүй; баруун тээгээ тамгатай баруун таладаа, баруун хажуудаа тамгатай (с печатью на правой стороне); гэрэй зүүн тээ а) гэрэй зүүн талада (на восточной стороне дома): Гэрэй зүүн тээ бишыхан хоорбо, тэрээн соо эзэниинь хоолоо хадагалдаг янзатай (Д. Эрдынеев); б) гэрһээ зүүн зүгтэ (слева от дома): Эгээл энэ үедэ гэрэй зүүн тээ машинын ерэжэ тогтохо шэмээн дуулдаад, газааһаа колхозой парткомой секретарь Доржиев залуухан жолоошонтоёо орожо ерэбэ (Б. Мунгонов); хойто тээ һүүлээр, һүүлдэ, хойно (после): Эдеэнэй хойто тээ хэдэн аяга сэгээ уумсаараа шэрээтэ лама заабол хэбтэжэ амардаг һэн (Д. Батожабай); тэрээнэй хойто тээ тэрээнэй һүүлээр, һүүлдэ, тэрэ хүнэй хойно (после того, после него); урда тээ а) урид, түрүүн, эртэ; саана, урда (прежде, перед, до; назад – о времени): Ама гарахынгаа урда тээ арба дахин бодожо үзэ гэжэ дэмы хэлсэдэггүй байха! (А. Жамбалдоржиев); Оройдоо хэдыхэн үдэрэй урда тээ эхилээ гээшэ аабза (Б. Мунгонов); б) нюур талада, эхиндэ (перед, спереди): Хамаг зоной аһан урда тээ үбгэн наһатай болоһон үзүүр баяшуул зогсонод (Д. Батожабай); энээнhээ (гү, али энээнэй) урда тээ (перед этим, до этого): Энэ хадаа энээнһээ урда тээ хэнээршье бэшэгдээгүй, ойроо хүртөөгүй шахуу хэбтэһэн темэ гээшэ (Ч. Цыдендамбаев); Энээнэй урда тээ һанаа амархан ажаһууһан байдалһаа мүнөө холодожол ябаһанай нэгэ жэгтэй мэдэрэл хүбүүнэй досоо түрэнэ (В. Гармаев); үдэшэ болохын арай урда тээ үдэшэ болохоёо байхада, үдэшэ багта (незадолго до наступления вечера); хоёр тээ хоёр талада, талаhаа (по обе стороны, с двух стороны): Горхоной хоёр тээ хүүргын тулганууд байһан дүрбэн мухар столбнуудай үгы һаань, эндэ һая хүүргэшье байһан гэжэ мэдэхээр бэшэ (Б. Мунгонов); ондоо (гү, али бэшэ) тээ бэшэ газарта, ондоо газарта (в другом месте, в другое место): Харин ондоо тээ – гэртээ, газаашье – тамхин тухай ухаандаашье оруулдаггүй (С. Цырендоржиев); Бэшэ тээ нютаг бүхэндэ шахуу худаг малтуулха газартаа зон залан абаашажа, заалгадаг байгаа (Б.-Б. Намсарайн); ондоо тээ хаанашье үгы бэшэ алишье газарта олдохогүй (нигде в другом месте нет): Ондоо тээ хаанашье таанадай олохогүй эм намда бии (А. Ангархаев); манай оронhоо бэшэ тээ хаана байнаб? манай оронһоо ондоо али гүрэндэ байнаб? (где в другом месте кроме нашей страны?); (хаана) нэгэ тээ хаанашьеб, ямар нэгэн газарта (где-то, где-либо): Юрэл нэгэ тээ намһаа бүри гоё басаган шамайе хүлеэжэ байна гэжэ һанагша һэнби (Ц. Цырендоржиев); Тоһон дэнгэй бүрүүлхэн гэрэлдэ танигдаагүй хүнэйнгөө дүтэлхэдэ, гэрэй эзэн хаана нэгэ тээ тэрэниие хараһанаа һанаба (Б. Санжин, Б. Дандарон); газаа тээ газаа талада, гадуур, зосоо бэшэ (за пределами, снаружи): Иигэжэ шиидээд, воротагай газаа тээ гаража, ногоон нюдэтэй машина хараашалбад (Б. Мунгонов); доодо тээ а) доодо талада (на нижней стороне чего-л.): Энэ гэзэгые эхэнэрнүүд дэгэлэйнгээ захын доодо тээ хадаһан алтан, мүнгэн шагтаһаа зүүдэг, басагад өөрынгөө гэзэгэһээ шагтагалдаг бэлэй (Л. Линховоин); б) ямар нэгэн хүнэй гү, али юумэнэй доогуур (пониже кого-л., чего-л.): Туваан хамба энэ үедэ хаанаһаашьеб бии болоод, түлгэжэ байһан Чойжоншын гарһаань хүтэлжэ, ханын захаар һууһан ламанарай доодо тээ абаашаа һэн (Д. Батожабай); в) дүү, һүүлдэ түрэһэн (младше): Ехэ ахамнай 1929 оной, удаадахимнай 1937 оной, би 1945 онойб, минии доодо тээ 1950 оной басаган бии (Д. Раднабазарова); саада тээ а) хэлэжэ байгаашаһаа нүгөө талада, холуурхи тала руу (на противоположной стороне чего-л., на противоположную сторону чего-л.): Гэбэшье тэдэнэй хорёо хото олдоногүй, газарынь хорожо үгэхэ юм бэшэ, саһата дайдын саада тээ гарахань бэрхэшээлтэй (Ц.-Ж. Жимбиев); б) урда, урда тээ, саана (тому назад, перед тем – о времени): Тиигээд лэ Бүтэд хоёр жэлэй саада тээ нютагтаа бусажа ерэнхэй (Д.-Д. Дугаров); хоёр һарын саада тээ хоёр һарын урда (два месяца назад): Химниин голдо буугаад, тайгын захаар үгсэжэ, хоёр һарын саада тээ орхигдоһон геологуудай отогто хүрэжэ ерээ һэн (Д.-Д. Дугаров); хажуу тээ а) хажуу талада, хажуу бэедэ, ойро, дүтэ (рядом, около): Харгын хажуу тээ хэбтэһэн нүүлэ дээрэ һуужа, шархияа тайлаад, бусалгандаа абахаар нюубаб (С. Цырендоржиев); б) тээ саанахана, холохон, холуур (в сторонке): Эрэнсэй хажуу тээ гараад, нилээд тэсэмгэйгээр адаглан харана (М. Осодоев); удаа тээ һүүлдэ, һүүлээр, хожом (затем, далее); удаа тээнь хойнонь, һүүлдэ, һүүлээр, удаа дараалан (после того, затем): Удаа тээнь залуу хүбүүд нэгэ бүлэг таһаран, шог үгэ хэлсэжэ, шанга шангаар энеэлдэн, шууяжа, носолдожо, намнасалдажа, аса тармуураа ёдогошуулан, хөөрсэгэнэн, ухаа тооһо бурьюулан ябанад (Ц. Дон); үдэшэлэн (гү, али үдэшэ) тээ үдэшэ багта, үдэшэ болоходо (к вечеру): Нэгэ бага эсээб, унтахам, үдэшэлэн тээ һэреэгээрэйл (З. Гомбожабай); Тиигээдшье түрүүлэгшэ олон юумэ һурангүй гаража ошоод, үдэшэ тээ баһа орожо ерэбэ гээшэ (Ц.-Д. Хамаев); үглөөгүүр тээ үглөө боложо байхада (к утру, поутру): Бүхэли һүниндөө унтангүй хоноод, үглөөгүүр тээ бага зэргэ дуурд гээд, сайгаашье уунгүйгөөр ерээб (Д. Доржиева); hүүл тээ дууhажа байхада, эсэс тээшэ, эсэс багта (почти в конце): Май һарын һүүл тээ Заяахан урда урдынхиһаа эртэ бодоод, галаа түлижэ, сайгаа табижархёод, мориёо барижа асарба (Ц.-Д. Хамаев).