ТЭҺЭРХЭ

үйлэ ү. 1. 1) дэлбэрхэ, дэлбэрэн сасарха, тэһэ бууха, дэлбэ һүрэхэ, хахарха (лопаться, взрываться, трескаться); Минэ, снарядуудай тэһэрхэ олошоро олошорһоор, азаргаар адуунай шулуутай харгыгаар түбэрэн гүйлдэһэндэл адляар соностоно (Ж. Тумунов); зүрхэеэ тэhэржэ үхэшэхэ зүрхэнэй балсанай соороһонһоо үхэшэхэ (умереть от разрыва сердца); тэhэржэ гараха хальһаяа эбдэжэ гараха (вылупляться, напр. из яйца); тэhэрхэ зүйлнүүд дэлбэ һүрэдэг зүйлнүүд (взрывчатые вещества); тэhэрхэеэ hанасараа эдихэ мила һүрэтэрөө, инсаглашатараа эдеэлхэ (наедаться до отвала, объедаться); тэһэрхэ болотороо баяжаха үлэмжэ ехээр баян болохо, тэhэ биса баяжаха (неимоверно разбогатеть): Та өөрөө зоболон болоходо зоной зөөри эдижэ, тэһэрхэ болотороо баяжаһан, бисарха болотороо таргалһан хүн байна гээшэт (Х. Намсараев); нюдэмни тэһэржэ урдаг ама алдахадаа хэлэдэг үгэ (пусть глаза мои вытекут; ≈ разрази меня гром – слова клятвы): Аюул боложо алдаа һаа, тодхор боложо тоногдоо һаа, хоёр нюдэмни тэһэржэ урдаад, хорхойн хүнэһэн болуужан! (Д. Батожабай); 2) бала һүрэхэ, бала унаха, бутарха (разбиваться): Сонхонуудынь тэһэржэ, хэдэн арбаад гранатанууд тэрэ гэр руу дээрэ дээрэһээнь ябуулагдажа, удаа дараа хэдэн олон тэһэрэлгэнүүд доһолоод, тэрэ гэр обогод гэшэхэдэл болобо (Б. Шойдоков); 3) шэлж. ямар нэгэн мэдэрэлээ эрид харуулха (лопнуть, выражать чувства в резкой форме): Пүсхытэрөө үлеэлгэжэрхиһэн суухадал сухалдажа, тэһэрхэеэ байхадам, ши арзаганажа байжа, элдэб юумэ хэлээд, урагшаа унатарни энеэлгэжэрхёо һэнши (Ц.-Д. Хамаев); тэhэрсэрээ энеэхэ унатараа, хүхэ модон болотороо энеэхэ (чуть не лопаться от смеха); уурлаhандаа (гү, али уур сухалдаа) тэhэрэн алдаха, барг. тэһэрхээ байһан шиихандли болохо ехээр уурлаха, гани галаб болохо, ганирха (чуть не лопаться от гнева): Теэд мүнөө хэлэһэн болзорһоонь хэдэн хоног үнгэрһэн хойно харин һогтуу орожо ерэхэдэнь, Дэлэг уурлаһандаа тэһэрэн алдаба (Ц. Дон); Уур сухалдаа тэһэрхэ болошоһон Дэлэгэй Шиираб зутар муухайгаар гиинаад, буугаа абажа, тэрэ зүг руу хэдэн удаа гал сасартар буудажархиба (С. Цырендоржиев).