ТАТАХА

үйлэ ү. 1) ямар нэгэн юумэ хүсэ гаргажа бэе тээшээ болгохо, бэе руугаа шэрэхэ, шэрэжэ дүтэлүүлхэ, шэрэжэ асарха, хүсэлэн ойртуулха, шангааха, угзарха, һугалха, ходолхо, бүхэлэн уяха (тянуть, тащить, натягивать): Тиигээд тэрэ намагай уhан соо унаhан аад, үндэhэндөө баригдаhан ба ургажа байhан модоной мүшэрhөө татан, урагшаал ябана (Г.-Д. Дамбаев); татаха угзарха үрсэгэнүүлхэ (грубо тащить, дёргать): татажа угзаржа байгаад сохихо; оглор (гү, али угза, ходо) татаха узуураарнь һугалха, һүгнэ угзарха, һугалжа гаргаха (вырывать, выдёргивать): Халзан буха найгуу шэнэһэндэ хүзүүгээрээ шүргөөһэнэй һүүлдэ урда хоёр хүлөөрөө газар малтаад, эбэрэйнгээ үзүүрээр хүрьһэ оглор татан урбуулна (Д.-Д. Дугаров); Бизьяа үбгэн гараа угза татаад, Банзаракцаев тээшэ гуйнги хараса хаяба (С. Цырендоржиев); Тэрэниие таһалхада тиимэшье үбшэнтэй бэшэ аад лэ, сээжэ зүрхэн сооһоо ямар нэгэ үнэтэй юумэ ходо татажа хаяһан шэнги байдаг (Ц.-Ж. Жимбиев); таһа (р) татаха таһалха, хухалха, шуулаха, уриха (отрывать, отдирать): Хорло нөөхи конвертээ абамсаараа, шэгшэгыень таһа татана (Ж. Балданжабон); Аламжа самсаяа үбсүүн дээрээ суглуулан бажууха мүртөө таһар татаад газарта хаяжархиба (Д. Батожабай); хаха татаха хахалха, шуулаха (разрывать, раздирать): …гэнтэ һэмээхэнээр бодоод, ушааг тээшээ ошожо, Хандын хаха татаад хаяжархиһан бэшэгые тонгойжо харана (Х. Намсараев); хуу (ра) (гү, али шуура) татаха хуулаха, абажа хаяха, ходолхо, һугалха, шуулаха (снимать, сдирать): Тиин Залмые морин дээрэһээнь хуу татажа, газарта хаяад, хайра гамгүйгөөр үрсэгэнүүлэн, аргамжаараа хүлибэд (Б. Санжин, Б. Дандарон); Мэнэ гэһээр тархи, дали, хүлнүүдыш таһара сабшаад, арһыш нооһотойнь хуура татаад, гэдэһыш гаргажа хаяад, бусалма халуун уһатай горшоог руу шиихахалби (Б. Мунгонов); Үглөөгүүр һэрихэдэмнай тэнгэри бүрхэшэнхэй, мантан ехэ гэдэһэеэ мэнэ-мэнэ шуура татаад лэ, аадар бороогоо адхажа эхилхэеэ байба (С. Цырендоржиев); хобхо (гү, али түгдэ) татаха хобхолхо, ямар нэгэн зэмсэг хэрэглэжэ хуулаха (отдирать, сдирать): Мүлюун хүйтэн, хүндэ юумэнэй хоолойень орёожорхиходонь, юундэшьеб могой мэтээр һанагдажа, Дэжэд тэрэниие ухаа алдан хобхо татажа, Новиковой урдаһаа шэдэжэрхёод, газаашаа гүйжэ гарашаба (А. Ангархаев); Энэ хүниие түрүүшынхиеэ хараһан Энхэ Тайван амиды хүнэй мяха түгдэ татажа абаад, түүхэйгээр эдидэг арьяатаниие үзэһэнһөө өөрэгүй зэбүүсээ һэн (Д. Батожабай); далба (ра) татаха түгдэлхэ, хуулаха (отодрать, содрать): Шонын дахин собхорхотойнь зэргэ алаг зээрдэ шонын нюрганһаа шүдөөрөө саб шүүрэжэ, бээлэйн зэргэ арһа далба татаба (М. Осодоев); Гүлгэдшье дээрэһээнь агта уналдан, хаа хаанаһаань зоргоороо зулгаалдажа, зарим газартань арһыень сооро далбара татажа эхилээ һэн (Х. Намсараев); татажа гаргаха ямар нэгэн юумэн сооһоо хүсэ хэрэглэжэ гаргаха (вытаскивать, извлекать): Түгэд хэмгүй ехээр сухалдажа, эмээлһээ хүнгэхэнөөр собхоржо буугаад, тракторист хүбүүе кабинаһаа татажа гаргаба (Б. Мунгонов); татан оруулха а) ямар нэгэн юумэ шэрэжэ, хүсэ хэрэглэжэ оруулха (вводить, затаскивать): Хоёр һамгад нойтон арһануудаа сарай руугаа арай гэжэ татан оруулбад; б) шэлж. ямар нэгэн хэрэгтэ хабаадуулха, ямар нэгэн хэрэгтэ идхан оруулха (втягивать, вовлекать): Дулмажаб нүхэр басагаяа «Амвэй»-дэ татан оруулжа шадаба; тата татаһаар (гү, али бии хүсөөрөө) татаха айхабтар ехэ хүсэ гаргажа, удаан носолдожо гаргаха, ходолхо, һугалха (тянуть изо всех сил); гэдэргэ (гү, али хойшо) татаха а) урагшань бэшэ, нүгөө тээшэнь шэрэхэ, хүсэлэн хүдэлгэхэ, буруу тээшэнь хүдэлгэхэ (тащить назад): Дээрмэшэд ойн шушуурһаа бултайжа, арюунда гарахалаараа моридойнгоо амые хинсайса гэдэргэнь татаад, лагерь тээшээ гүйлгэлдэшэбэд (Б. Шойдоков); б) урагшань ябуулхагүй, һаатуулха, хойшоо буляалдаха (затягивать, задерживать что-л.): Хэрбээ юу хэжэ ябаһанаа хэлээ һаамни, Арсалан Ганирович тэрэ дороо намайе болюулаад, ондоо хүниие эльгээхыень мэдэһэн тула һайндэрэй болотор гэдэргэнь татажа эхилбэб (Д. Доржиева); өөр (гү, али бэе) тээшээ татаха а) ямар нэгэн юумэ өөр тээшээ дүтэлүүлхэ (тянуть к себе, пододвигать к себе): – Гуниглаад яахамнайб, уулзаал ха юмбибди, – гээд, хүбүүнэй хоёр гарһаа өөр тээшээ татаба (Д.-Д. Дугаров); Тэндэ байһан блокнот бэе тээшээ татажа тэмдэглэнэ (Ц. Дон); б) жэрбэдэхэ, хүнэй сэдьхэл өөр тээшээ хандуулха, өөрын талада оруулха (привлекать на свою сторону, завлекать): Хүнүүдые өөр тээшээ татажа бэеэ сагаалхадаа бэрхэ, муухайл хүн байна (Ц. Шагжин); Светлана Ринчиниие ямаршье аргаар бэе тээшээ татажа шадахагүйб гэжэ ухаагаараа үни этигээ (С. Цырендоржиев); өөдэ (нь) татаха а) дороһоо дээшэнь гаргаха (вытаскивать): Харин Тогоошо эмээлһээ хууран, эрье дээгүүр бүгтэрэн унаба. Заал хожомдоо һаа, тэрэ гэдэргээ орошохо һэн. Таня бушуу ерэжэ, өөдэнь татажа гаргаа (Д.-Д. Дугаров); б) шорой шохойһоонь арилгаха, сэбэрлэхэ, юумыень эмхилхэ, эмхилжэ гуримтай болгохо (делать уборку, приводить помещение в порядок): Мэдэгмаа хара эртэнһээ хойшо амһарта жэмһэртэеэ угаагаа, гэр бараан соохиёо өөдэ татаа (Ж. Балданжабон); в) үргэхэ, үргэмжэлхэ (поднимать, возвышать): Үрэ түрэхэдөө өөдэ татажа, үүлэндэ хүргэдэг юм бэлэй (Х. Намсараев); хамсыһаа татаха хубсаһанай хамсые шүүрэжэ бэе тээшээ болгохо (тянуть за рукав): Тиихэдэнь Бальжидта бүри дүтэлжэ, зүүн гараараа баруун гарайнь хамсыһаа татаад, өөр тээшээ эрьюулбэб (А. Жамбалдоржиев); үһэнһөө татаха үһыень шангаар адхаад бэе руугаа шэрэхэ (тянуть за волосы): Насаг хубсаhатаяа уhа руу hүрэн орожо, мүрэнэй урасхал уруу тамарhаар, шэнгэжэ байhан басагые хүсөөд, ута хара үhэнhөөнь татажа, эрье тээшэ шэглэбэ (Г.-Д. Дамбаев); зэлэ татаха а) ута аргамжын нэгэ үзүүрые сэргэдэ гү, али баханада уяад, нүгөө үзүүрыень нүгөө сэргэдэ бэхилэн уяха (протягивать верёвку между двумя коновязями или столбами для привязывания лошадей или телят): Урдань олон зоной хабаадалгатайгаар ямар нэгэн хэрэг бүтээхэдээ, моридыень уяха зэлэ татадаг байһан юм; б) шэлж. нэгэ жэгдээр зэргэлэн ябаха, жэрыжэ һууха, ниидэхэ, гүйлгэлдэхэ (вытягиваться вереницей, в ряд): Зэнхэгэр огторгойн уудамаар зэлэ татан, һүрэг олон галуу, тохорюунууд ганганалдаһаар урагшална (Д.-Д. Дугаров); Зүүгээрнь тарган тэлхэгэр һамгад зэлэ татан һуужа, өөһэд зуураа энэ тэрэ юумэ хэлсээд, һэлхэр-һэлхэр энеэлдэнэ (Х. Намсараев); Тэрэнэй хажуугаар мүн лэ арбаад гаран сагаан моритой хүнүүд зэлэ татан гүйлгэлдэнэ (Д. Батожабай); шабын түмэр татаха шабын түмэр һунаажа, столбнуудай хоорондуур тэниилгэн бүхэлхэ (натягивать провод, проволоку): Гансал үйлсөөр татаһан зайн галай шабын түмэр хорон шанга һалхинда дааран, утаар гангиналдана (К. Цыденов); номо татаха номоной хүбшэ татажа, һурша онолхо (натягивать лук); шабха татаха буугай шабха бодхоожо, дээшэнь үргэжэ буудахаяа бэлэн болгохо (взводить курок): Далда газарта ороодхиходоо би буугайнгаа хоёр хүжүүн шабха татаад, гэтэн маряаһаар, буудаһан газартаа ехэл һэргэлэн ерэбэб (С. Доржиев); үүдэ татаха үүдэ нээхэ, онгойлгохо (открывать дверь): Тэдэнэй Жалууртанай үүдэ татажа ороходонь, буузын үнэр һалд байса хамарынь сохибо (Ц. Шагжин); үрхэ татаха үрхын һэеы ооһорһоонь татажа хааха, нээхэ, һэхэхэ (открывать, закрывать дымовое отверстие): Үбэлэй хүйтэндэ үрхэеэ татажа, / Зунай халуунда хаяабшаяа шуужа, / Үбэлэйнь хубсаһан гэхэдэ, / Үһэтэй нэхы хонин дэгэл, / Зунай хубсаһан гэхэдэ, / Зулмадха эльгэн хонин самса (Х. Намсараев); боожо татаха боожо гэдэргэнь угзарха (натягивать вожжи): Тэрэнэй хойноhоо ябаhан тэргэ моритой эхэнэр боожоёо татажа, үбгэжөөлэй тэргын хойно морёо байлгаба (Г.-Д. Дамбаев); сэртеэниг татаха сэртеэниг бүхэлхэ (натягивать чересседельник); улам татаха улам шангадхаха (подтягивать подпругу): Мориёо татажа, хуу халин буугаад, уламаа татаха гэхэдэнь, даараһан үргэһэн мориниинь эрьелдээд, хүдэлөөд, байжа үгэбэгүй (Ц. Дон); мориёо татаха жолоогоо бэе тээшээ болгожо моринойнгоо гүйдэлые гү, али алхасые аалидуулха (сбавлять скорость лошади, натягивая поводья): Гэнтэ тэрэ хүн мориёо татажа, бэшэндээ юушьеб хашхараад, бултадаа Шоёнойхи тээшэ дугшабад (А. Ангархаев); ама татаха а) амалагдаһан хазаар мори бүтүү жолооһоонь татажа, ябадалыень аалидуулха (натягивая удила, замедлять ход): Намнагшад ой уруу ороод, Мүнхын хараа бараа алдаһандаа, хайшаашье ошоһыень ойлгожо ядан, бултадаа моридойнгоо ама татажа, шагнаархан зогсобод (Б. Санжин, Б. Дандарон); б) шэлж. дуугархыень болигохо (заставить замолчать); бүһэеэ татаха а) бүһэеэ шангадхаха (затягивать пояс); б) шэлж. аргагүйдэжэ, эдеэнэй талаар бэеэ хэмжээлхэ (вынужденно ограничивать себя в еде): – Теэд амандаа хүрэдэг юм гү, нагаса? – гэбэ. – Бүһэеэ шангахан татаад бүһэлхэдэ, амандаа хүрэгшэ даа, – гэбэ Холхой (Ч. Цыдендамбаев); майхан татаха майхан табиха, тодхохо (разбивать палатку): Эсэһэн сусаһан эдир аяншаднай хуурайгаар эдеэлээд, арай шамай майхангуудаа татаад, тэрэ дороо унташаба (Б. Мунгонов); эрхи татаха нэгэ нэгээр эрхиин монсогорнуудые мухарюулан маани мэззэм уншаха (перебирать чётки): Лама шаазан хөөргэтэй хамарай тамхинһаа улаан хамар руугаа хоёр шэмхэ гулдируулаад, эрхиеэ татажа, доодо уралаа шальбагашуулан, олбог дээрэ дабшалжа һууна (Б. Санжин, Б. Дандарон); шоото (гү, али счёто) татаха шоото дээрэ тоолохо (считать на счётах): Тэндэнь арбан табанай һарадал түб түхэреэн шарайтай басаган столой саана һуушанхай, хүлһөө аршан аршан шоото татана (Ж. Тумунов); Конторо соогоо ороходонь, хүншье үгы, зүүн-урда буланда гансахан тоосоо хүтэлэгшэ Нимгэр гэдэг, залхуурһан янзатай счёто татажа һууна (Ц. Дон); жээрэб татаха жэшээнь, адли олон модохонуудһаа нэгые гаргажа ямар нэгэн арсалдаата асуудал шиидхэхэ (тянуть жребий): Гомбын Дагба түрүүшээр жээрэб татаба (Д.-Д. Дугаров); түлеэ залһа татаха түлеэ асарха (привозить дрова): Гадна өөһэдөө хонидтоо хоол бэлдэдэг, хорёо хотоёо заһабарилдаг, түлеэ залһа татадаг юм (Ц.-Ж. Жимбиев); шүрбэһэн татаха гар хүлэй балсан ба булшангай тэниихэеэ болижо шангадхаһан байдалда байха (стягивать, сводить судорогой): Тиигэбэлынь шүрбэһэниинь татахаяа гансата болишохол байгаа (Б. Мунгонов); хүлөө татаха а) алхалха, хүлөө нэгэ жэгдээр табин ябаха (шагать, переставлять ноги): Үнөөхи арай зогсоошо хүмнай баһал хүлөө татажа захалаа һэн (Д. Батожабай); б) үхибүүнэй хүлдэ орохо, ябажа эхилхэ (делать первые шаги – о ребёнке): Энэ хүмнай хүлөө татажа эхилээ; нюдэн татаха нюдэнэй тойруу булшангай уг-заг гэхэ, дээрэхи гү, али дорохи зубхи таталдаха, дарьбаганаад абаха (дёргаться – о веке): Баруун нюдэмни дээрээ татажархибал, эхэнэр хүнэй баруун нюдэн татахадаа балай һайн бэшэ байгаа юм, тээсэгэн һая эгээл тон адлиханаар иигэжэ татаһанайнь һүүлдэ, удаашьегүй, адуун дээрэ байһан атар тарган байтаһамнай үхэшэнэ һэн, мүнөө баһа ямар юумэндээ ёрлобо гээшэб (Х. Намсараев); зүн татаха һайн гү, али муу юумэ зүгнэхэ (предчувствовать что-л.): Арьяатан тэрээнэй абяа дуулаа гү, али муу зүнгынь татаа гү, яагааб даа, ангуушанай нэгэл харахада өөр тээшэнь эрьешоод байба (С. Доржиев); зог (гү, али зуг) татаха гансата байшаха, зогсошохо (внезапно останавливаться): Хүбүүхэд хэдэн алхам дүтэлөөд, ара нюрганhаа татуулhан юумэдэл, гэнтэ зог татан байра дээрээ эгсээр тогтошоод, юунэй боложо байhыень гайхан харашанад (Г.-Д. Дамбаев); Чэмэдэй хүндэлэн модо дугысажа ябатарынь, горхоной саада тээхи шугы соо хэрзэгы эрхирээн дуулдаад, зуг татан зогсошобо (Д.-Д. Дугаров); татажа үгэхэгүй загаһанай уһан соохи хахуулиие татахагүй (не клевать – о рыбах): Теэд уһанай булангиртай байһанһаа гү, али ондоошье ушарһаа загаһан балайшье һайнаар татажа үгэбэгүй (Б. Мунгонов); ◊ хара нюдэеэ хаха татаха һэрихэ, нюдэеэ нээхэ (просыпаться, продирать глаза): Би харанхы байхада, хара нюдөө хаха татаһаар, арбаад бухалшан үхибүүдээ моритой харатайнь суглуулжа абаад, эндэ ерэхэдэм, харанхы зандаа байгаа һэн (Х. Намсараев); шарайгаа (гү, али шэгээ, шэг шарайгаа) хобхо татаха шарайгаа хубилгаха, шэгтээ гараха (меняться в лице): Мария Яковлевна шарайгаа хобхо татан, эсэшэһэн, үтэлшэһэн мэтэ болошобо (А. Ангархаев); Милиционер хүбүүн шэгээ хобхо татан, шүдөөрөө арзагад гэн, Андрейе мэнэ залгижархихаар бэлэн мэтээр хёлойбо (С. Цырендоржиев); Сай уужа садаһан, һанаагаа амарһан Пётр юундэшьеб залд гэһэндэл боложо, шэг шарайгаа хобхо татаба (В. Гармаев); сожоошье (гү, али һожоошье) татахагүй һанаа амар байха, хамаагүй болохо, юундэшье һанаагаа зобохогүй, анхархагүй (≈ в ус не дуть; проявлять ноль внимания): Гэртэ ороходонь, Дабаа-Жалсан сожоошье татаагүй унтажа хэбтэбэ (Б. Мунгонов); Һожоошье татахаяа болиһон аад, Дамбын талада машинаяа байлгажа үнэхөөрөө гуйхадань, үхибүүн тухайнь бодолсожо, яарахагүйгөө шиидээ һэн (Ц.-Д. Хамаев); хүлөө татаха шадалгүй тэнхээ таһарhан, ехээр эсэhэн, шэнээгүй (≈ без задних ног): Хүлөө татаха шадалгүй болоһон Шобдог сумаатай алтаяа тэбэреэд, үни хада хурхиржа хэбтээ һэн (Д. Батожабай); тархидаа таряа татаха өөртөө һаад, түбэг ушаруулха (навлекать беду на свою голову); унтаһанай ула татаха, хэбтэһэнэй хэлэ татаха хэрэггүй газарта хэрүүл гаргаха (ссориться, ругаться): – Унтаһанай ула татажа, хэбтэһэнэй хэлэ татажа, үгэгүй газарта үгэ гаргахаш, хэлэгүй газарта хэлэ гаргахаш (Х. Намсараев); Үргэтэй аматайшуул хараа һаа, унтаһанай ула, хэбтэһэнэй хэлэ татаха, хашартайл (Б. Мунгонов); 2) һорохо, амяа абангүй гудамхиха, шэнгээхэ, бэедээ шэнгээжэ оруулха (вбирать в себя жидкость, воздух): Хаалтаһаа табигдаһан хүнүүд сэбэр агаар хомхойгоор татан оруулнад; тамхи татаха тамхинай утаа һорон, уушха руугаа оруулха (курить): Тэдэ хоёр тамхяа татажа, өөр өөрынгөө бодолдо эзэлэгдэн, нэгэ хэды соо шэмээгүй болоод һууба (Б. Мунгонов); нюһаа татаха нюһаа гэдэргэнь һорохо, гаргахагүй гэжэ оролдохо (втягивать сопли в нос, швыркать носом): – Би хурданби, – гээд, нэгэ хонгор шарахан толгойтой хүбүүн нюһаа татана (Х. Намсараев); хамараа татаха шуухирха, хамараараа шууяатайгаар агаар һорохо (сопеть): Балдан гэдэргээ ядайжа, бөөһэтэһэн нюдөө ониилгон, хамараа хоёр-гурба татаад, дуулажа эхилбэ (Ц.-Д. Хамаев); шииг (нойто) татаха шиигтэхэ, шииг абаха, шииг бэедээ шэнгээхэ, оруулха (увлажняться, отсыревать): Энэ жэлдэ 170 гектарта таряад, бэшыень паараарнь орхёо: хүрьһэн һайнаар шииг татажа, ерэхэ жэлдэ ургаса һайн байха юм ха (С. Ринчинов); Тэрэшни хартаабхынгаа доронь хюрөөгэй хибэдэһэ дэбдижэ һуулгадаг байһан дээрэһээнь, шииг нойто хододоо татажа, ямаршье сагта гандахагүй (Х. Намсараев); 3) удаанаар дуугарха, аялгаяа удаан болгожо дуу дуулаха, удаанаар аянга гаргажа наадаха, хүгжэмдэхэ (протяжно говорить, петь, играть на музыкальном инструменте): Ы-ы-ы!.. – гэжэ утаар татан улиһаар үүдэн тээшэ һохор хүн шэнгеэр тэрэ һалирба (Ц. Цырендоржиев); дуу татаха а) утаар дуу дуулаха (протяжно петь): Удангүй тракторнуудай таршаганаха шэмээ хүндые зэдэлүүлжэ, мэнэ һаяхан дуу татажа ябаһан залуушууд өөр өөрынгөө хэдэг ажалда орожо, үрдилдэн урилдан хүдэлнэ (Ц. Дон); б) таһалгаряагүй ямар нэгэн абяанай гараха (монотонно звучать, гудеть): Зүгөөр һоно батаганын аялга ниилүүлэн дуу татахань шэхэ дүлиирүүлмээр… (Ж. Балданжабон); хоолойгоо татаха а) удаанаар хэлэхэ (говорить, растягивая звуки): – Абарыш!… – гэжэ хоолойгоо гунигтуулан утаар татажа, Наваан-Чингиз газарта хэбтэшэнэ (Д. Батожабай); б) гайхахадаа гү, али айхадаа ами бүтэжэ байһан мэтээр хоолойгоо хорхируулан удаанаар агаар һорохо (втягивать воздух с привлечением голосовых связок): Хүгшэн эжымни хоолойгоо татахада сээртэй юм гэжэ хэлэдэг байгаа һэн; аянга татаха дуунай аялга гаргаха (протяжно петь): Үнинэй хүсэлөөгүй хоолойнь байн-байн аргагүй зохидоор, дулааханаар, сүлөөхэнөөр аялга татаба (С. Цырендоржиев); хуур татаха хуураар аялга гаргажа наадаха (играть на хуре): …нүгөөдэнь хуураар аялга ниилүүлэн татахадань, мүнөөхи басаган бэеэ заһан, хоорондонь зогсожо дуулана (Х. Намсараев); 4) үүдхэхэ, эхилхэ, ушаруулха, бии болгохо (затевать, устраивать): Өөрөө эхи татажа, энэ ерээд, ганзага шэнги найгахаар болонхой эсэжэ, сайлаад, ойн хүүехые, һалхинай эшхэрхые шагнан байхадаа, һанажа һуугаа һэн (Ц.-Д. Хамаев); гай тодхор татаха, түй татаха хүн зондо мууе ушаруулха, уршаг зоболон ушаруулха (навлекать беду): Бидэ хоёр Хангайн баялигые үгэжэ болохогүй зондо заажа, Хангайе сухалдуулхагүйбди, хүн зондоо аймшагта гай тодхор татахагүйбди гэбэ гэжэ һанаа һэм (А. Ангархаев); Магад, түй татажа, түймэр табихаяа ябаһан байгаа аалам? (Ц.-Д. Хамаев); һүйдхэл татаха юумэ һандаажа, үрин тарин гүүлэхэ, доройтуулха, үгырүүлхэ (разорять, наносить урон): Иигэжэ нилээд һүйдхэл татаһан Жодоотын зургаан бандидууд һүнөөгдэһэн түүхэтэй (С. Цырендоржиев); (һаад) түбэг (тодхор) татаха, уршаг татаха һаад ушаруулха, һаалта болохо (препятствовать, быть помехой): Энэ билдагуушад гээшэ, манай хэрэг үйлэдэ ухаангүй ехэ түбэг татадаг аймшагтай муухай этэгээд болоод байна (Ц. Шагжин); Юуб гэхэдэ, Лангота гээшэнь бүтэхэгүй эрилтэнүүдые табижа, ород элшэндэ илангаяа һаад түбэг татадаг, хүндэлэндэ хүлөө табидаг байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); Тэрэшэлэн капитализм усадхагдабашье, хог шаарань арад амитанай байдалда иигэжэ түбэг тодхор татажа байха (Ц. Дон); Тэрэл шолдоон хамаг уршаг татаа бшуу (Д.-Д. Дугаров); үймөө татаха ором дүримынь алдуулха, хүл хөөрсэг болгохо, мэгдүүлхэ, хөөрсэгэнүүлхэ (создавать суматоху, хаос): Мүн тиихэдэ хубхай хооһоор гүйгөөд, харайгаад, бололтой бололгүй ушарһаа уй-хай табяад, туһалхынгаа орондо үймөө татаад, һаад хээд ябашадаг хүтэлбэрилэгшэд бии ааб даа (С. Цырендоржиев); хатар зугаа татаха найр наада хэхэ, эмхидхэхэ, наяруулха (устраивать гулянья, веселье): Энэ байдалые харахада бүхы Хамар дабаанай хэдэн мянган ороолон шүдхэрнүүд сугларжа, галзуу зэрлиг хатар зугаа татажа, хүүежэ хүхижэ, дэбхэржэ собхоржо байһан мэтэ аймшагтай һүрөөтэй байгаа һэн (Ц. Шагжин); шаг шууяа татаха шууяха, дуу шуун болохо, хашхаралдаха (шуметь, галдеть): Һамгадай сугларһан гэртэ үхибүүд олоороо ерэнхэй, ямар иэгэ наада эмхидхэжэ, шаг шууяа татадаг (М. Осодоев); хэрүүл (шууяа, хэлэ) татаха хараал шэрээл гаргаха, хэрүүл хэхэ, хэрэлдэхэ (затевать ругань, скандал, ссору): Хэрүүл татахаһаань айжа, нюусаар ябахые шиидээд, һүүлшынхиеэ хатарһан байгааб (Д.-Д. Дугаров); Эжынь сухалдажа, хойто үдэрынь Баршуудхында ерээд, хэрүүл шууяа татаһан байгаа (М. Осодоев); …хэрүүл хэлэ татажа байнхаар… (Ш.-С. Бадлуев); гарза татаха имагтал гарзатай байха (приносить только убыток): Олзо үгэхэгүй, гансал гарза татаха музей тухай мүнөө һанаха аргамнай үгы гэһэншүүгээр лэ хэлэнэ (Ш.-С. Бадлуев); отог оргой татаха юумэ онгиргохо, нобшо татаха (разбрасывать, раскидывать): Бааранхай хүлхигэшэн ошоод, эндэ тэндэ отог оргой татан бэдэржэ… (Х. Намсараев); нобшо татаха удаарха, нобшорхо (тянуть, канителиться): Намайе хүндэлхэ гэжэ Банзар хони мал алажа дэмы нобшо бү тата! (Ч. Цыдендамбаев); 5) бага болохо, намдаха, агшаха, хорохо (убывать, уменьшаться, сокращаться): Уһанай татаһан хойно минии бэдэрээд, олонгүй бусахадамни, эсэгэшни, Шойнзуур, «шоно эдеэ гээшэ ааб даа» гээд, уруу дуруу болон байгаа һэн (С. Ангабаев); һүеэ татаха үнеэнэй һүеэ бариха, табижа үгэхэеэ болихо, багаар үгэдэг болохо, хожорхо (давать меньше молока – о корове): Урданай һаалишан үхэр малайнгаа ухаатай сэсэниие, тэдээндэ эзэдэйнгаэ һайнаар муугаар хандахыень хэнһээшье дээрэ мэдэдэг байһыень, хараалгаа сохюулаа һаа, һүеэ татадагыень хөөрэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); шэмэеэ татаха шэмэгүй болохо, модохирхо (засыхать – об осенней траве): – Зумнай үнгэржэ, ногоон шэмэеэ татажа байна гэжэ мэдыш! (Ж. Тумунов); маряагаа татаха тураха, мяха маряагаа алдаха, гээхэ, шуураха (худеть): …маряагаа татажа, турад гэһэн нюуртай (Б. Мунгонов); шуһаа татаха хүхэ сагаан болохо (бледнеть): Должон нюдэеэ аягүйгөөр хаража, ябсагад гэжэ шуһаа татаад … ухаа алдажа үгэбэгүй (Ц. Дон); хэлээ (гү, али амаа) татаха абяагүй болохо, дуугай болохо, юумэ хэлэхэеэ болихо (замолкать): Эдэндэ заабари заршам хэлэжэ, ойлгуулха бэшэ аад, хэлээ татаа hаам дээрэ ха даа (Г.-Д. Дамбаев); – Амаа татажа, ааляар дуугарагты! (Х. Намсараев); амияа татаха үсөө амилха, аниргүй болохо, аалин байха, шиидшье гэжэ абяа гарахагүй (затаить дыхание): Тиихэдэнь амияа татан, араһаань дүтэлжэ ерээд, тархи уруунь хүрзөөрөө бии шадалаараа буулгажархибаб (Б. Санжин, Б. Дандарон); хүлһэ татаха хэһэн ажалайнь түлөө хүлһэ дутуу түлэхэ, хүлһыень бариха (платить ниже, чем предусмотрено по договоренности, удерживать из зарплаты): Бата зайһан гээшэмнай тиимэ жэжэ боро хирын юумые тоодоггүй хүн гээшэл, ошожо-ошожо бидэ хоёрой хүлһэ татаха һэн гү? (Х. Намсараев); архяа татаха архи уухаа болихо (перестать увлекаться водкой): Архи уухаяа татахамни (Ш.-С. Бадлуев); 6) бэе тээшээ болгохо, хандуулха, хэн нэгэнэй дура буляаха, өөртөө дурлуулха, һонирхуулха, ямар нэгэн һанал бодол өөр тухайгаа түрүүлхэ (влечь к себе, манить, увлекать, навлекать на себя): Эгээ тиимэ һэн тула хаартын бузар нааданда басагыемни татаа гээшэ бэшэ гү? (С. Цырендоржиев); татан дахуулха ямар нэгэн юумэндэ дахуулжа ябаха, хэһэн юумэндээ хабаадуулан дахуулха (увлекать за собою): Дармажаб дүү хүбүүгээ өөр тээшээ татан дахуулжа, олзын хэрэг эрхилэлгэдэ шуналтай болгобо; нүхэр татаха жэрбэдэхэ, ямар нэгэн үйлэ дүүргэлсэхые дурадхаха (подговорить совершить какое-л. действие, дело): Бэринь лэ хүхөөр нарайтай тула колхозой ажалда ябаха аргагүй, мүнөө дээрээ гэр дээрээ байна. Тэрэниие нүхэр татаха аргагүй (Д. Эрдынеев); һонирхол (гү, али анхарал) татаха һонирхуулха, һонирхол түрүүлхэ, анхарал табихые баадхаха, анхаруулха (вызывать интерес, привлекать внимание): Энээниие мэргээр тааhан энэ багшын үгэ hаналгын таабаринууд, кроссворднууд үгэ хэлэнэй хүгжэлтэдэ нүлөөлдэг, hонирхол татадаг байна (Б.-Б. Намсарайн); Тиимэһээ монгол нүхэрнай энэ шиидхэгдээгүй асуудалда хүн зоной, засаг түрын анхарал татаха зорилго табидаг (Д. Мархадаева); дурыень (гү, али сэдьхэл, зүрхэ сэдьхэлынь) татаха сэдьхэлдэнь дүтэ байха, болохо, дурлуулха (привлекать, располагать к себе, завоевывать симпатию): Мэнэ һаяхан Мария Яковлевна һаргама ехэ баялиг соо умбажа, эхэнэрнүүдтэ атаархуулжа, эрэшүүлдэ һайшаагдажа, дурыень татажа ябаа бэлэй (А. Ангархаев); Хойто зүгэй шэлэнүүд зориггүй хүнүүдэй һүр дарама хүйтөөр данхайлдана, зоримгой ангуушадай сэдьхэл татан сэнхирлэнэ (Д.-Д. Дугаров); Угайдхадаа Мария Яковлевнада һайнда орохоёо, зүрхэ сэдьхэлынь татахаяа оролдоно гэжэ гэнтэ мэдэржэрхихэдээ, бүришье досоонь тэһэршэхэдэл гэнэ (А. Ангархаев); нара ногоо татаха а) һайн уларилай тогтохо, оршохо (установиться – о тёплой весенней погоде): Хабарай хагсуу үнгэржэ, халуун зумнай боложо, нара ногоо татан байба; б) шэлж. баярлаха, сэдьхэлэй һайн болохо (радоваться, светлеть на душе): Гэб гэнтэ шарай шэгээ хубилгажа, нара ногоо татаһан Таня шубуун шэнгеэр һууриһаа ниидэшэбэ (Ч. Цыдендамбаев); 7) баадхан суглуулха, абаха, зарлаха, үнгэргэхэ (мобилизовать, собирать, созывать, взимать): Һамна-бута сохигдохоһоо айжа, дайсан иишэнь бусад частьнуудаа яаруугаар татажа эхилээ (А. Батомункуев); сэрэгтэ татаха дайнай үеэр нөөсэдэ байһан сэрэгэй албанай уялгатай зониие дуудажа суглуулха (мобилизовать, призывать в армию): Дайн дажарай эхилхэдэнь, маанадые нэгэ үдэр сэрэгтэ татаа һэн, теэд бинь бронёор үлэжэ, тэрэмни бусажа ерээгүй (Ц.-Ж. Жимбиев); суглаа татаха хүн зоноо дуудан суглуулха (созывать бюро): Аяар энэ хүрэтэрөө ухаа орохогүй гэжэ хайшаа юм гээшэб, иигэжэ сэдьхэлээ зобожо ябанхаар, энэ болоһон ушарые бултыень үнэн сэхэ уруунь хамтын суглаа татаад хэлэжэрхихэм (Ц. Шагжин); алба татаха зонһоо татабари суглууха (собирать налог): Тэрэ дары тэдэ ноёд, гулваанар хуушан Хориин хорин табан мянган эрэ дүүшэ зонһоо дүүшэ бүхэнэй хоёр-хоёр түхэриг хашалтаар татажа, хамта дээрээ таби мянган түхэриг суглуулһан байгаа (Х. Намсараев); мүнгэ татаха мүнгэ суглуулха (собирать деньги): Хамта хүдэлжэ байһан нүхэдыньшье баяртайнууд, хоорондоо мүнгэеэ татажа, үбэлэй малгай, пальто абажа туһалаа бэлэй (Б.-Б. Намсарайн); 8) зурагар ута юумэ гаргаха, һунааха, зураха, малтаха (проводить, протягивать, прорывать, напр. канал): Химни руу харгы татаха гээшэмнай гүрэн түрын удха шанартай хэрэг гээшэ (Д.-Д. Дугаров); нюруу татаха һүриин норохогүйн тула ташуугаар оройлхо (вершить стог): Мүнөөшье тэрэ Шойдог абгаяа һүриин нюруу татахыень сомоотой үбһэн дээрэ гаргаад, дороһоонь асатай үбһэ шэдэжэ байба (Д. Эрдынеев); һуури татаха ямар нэгэн юумэнэй һуури табиха (выстраивать, закладывать основание чего-л.): Тэрээнэй хажууда зэргэлүүлэн дүшэ-дүшэн бухал дээрэ һуури татаһан хоёр ехэ һүри хахадтаа хүрөөд байна (Х. Намсараев); канава (гү, али ханааб, һубаг) татаха ханааб, һубаг малтаха (прорывать канаву): Хабартаа энээгүүр канава татаһан плугай түлөө танай бригадиртай һайсал тулалдаа һэнби (Ц.-Ж. Жимбиев); Тиихэдэл үшөө хаагуур һубаг татахаар байһаниинь хуу харагдаха (Ш.-С. Бадлуев); һолонго татаха һолонгын тэнгэридэ бии болохо (появляться – о радуге): Одоол мүнөөдэр үһөө бороо забһарлажа, хадын саагуур һадаряатан, гол дээгүүр һолонго татан, алтан наран игааба (Ц.-Ж. Жимбиев); загуун татаха зурууд газар хахалха (вспахать загон, участок поля): Яһала уташье загуун татагдаа (Б. Мунгонов); 9) хушаха, бүрхөөхэ, тойрон хушаха (покрывать, затягивать, обволакивать): Хүбүүнэйнгээ шэлэ хүзүүндэ аһашаһан эхын нюдэнһөө нулимса элбэгээр адхаран дуһална, хүбүүнэйньшье нюдэн дээгүүр мана татанхай (Ц.-Д. Хамаев); тооһо татаха тооһоор бүрхөөхэ, хушаха (покрывать пылью): Декабрь, январь соогуур ханхинаһан, шара тооһо татаһан жабаршье буужа, үдэрнүүд хараа байса ута болобо (В. Гармаев); үүлээр татаха бүрхэхэ, үүлээр хушагдаха, хаагдаха (затягивать, заволакивать тучами): Мүн буруулган сагай түрүүшын хии бараан, үүлээр татаатай үдэрнүүдшье хагсуу хүйтэн, дууһашагүй зүдэрүү үһээ бороотоёо үнгэрэнхэй (К. Цыденов); һэрюу татаха һэрюу орохо, һэрюун болохо (веять прохладой, наступать – о прохладе): Тэдэ гурбанай хөөрэлдэһөөр байтар, нараншье нюсэгэн һарьдагуудай саагуур хоргодожо, үдэшын һэрюу татажа эхилнэ (Д.-Д. Дугаров); хүйтэ татаха хүйтэрхэ, хүйтэн болохо (холодать): Орой намарай агаар хүйтэ татажа, мэнэ-мэнэ саһанай сагаахан абаахайнууд тунгалаг агаартань зонхилхоёо байһандал үзэгдэнэ (Ц. Цырендоржиев); толо татаха ялагар юумэндэ тудаһан гэрэлэй толорхо (сиять, светить): Уһан дээрэ толо татаһан наранай туяа, тархяа уруугаа хэжэ, ой модоор урбуулгатаһан саада бэеын хаданууд хэлбэлзэн хүдэлбэ (Б. Мунгонов); гэрэл татаха а) гэрэл гараха, гэрэлтэхэ, елэгэнэхэ, яларха толорхо (сиять, светиться): Тэдэ тобир тарганууд, гэрэл татан елылдэһэн үргэн хабтагар уусатай, дүүрэн шандагар дэлэнгээ даажа ядаһан юумэдэл аргаахан алхалнад (Ц.-Ж. Жимбиев); досоогоо гэрэл татаха зосоогоо һайн болохо, баярлаха, сэдьхэлээ тэниин заһарха (радоваться, сиять от радости): …хүнэй арада хэдэн үетэн бэреэдээрээ байһан Должод харан гэхэдээ, һара нара хараһан шэнги, досоогоо гэрэл татан байха зуураа… (Х. Намсараев); 10) болзорые хойшолуулха, саашань болгохо, һунааха, удааруулха (откладывать на более поздний срок, оттягивать): Үглөөдэр болотор татаха гэһэн Гармын тухайлбари буруу һүрэхэнь ха (С. Ангабаев); 11) буталха, үйрүүлхэ, нюдэхэ (крошить, молоть, рубить): Сонхо тээшэ хаража һуугаад, буузын мяха татажа байһан нюсэгэн толгойтой лама хондогод гээд, гэдэргээ эрьежэ: – Таанад юундэ ерээбта? – гэжэ бадашаад, гарагты эндэһээ гэһэн нюдөөр хёлогонобо (Д. Батожабай); талха (гү, али таряа) татаха орооһо тээрмэдэхэ (молоть зерно): Иигээ хадаа Димидмаа тиимэшье муугаар талхыень татаагүй байһан байба (Ч. Цыдендамбаев); Үнөөхи үбгэжөөлнүүдэйнь дурадхалые халуунаар дэмжээд, тэрээхэн тээрмэдээ хара таряа татаад байһаншни хүрөө гэжэ зандарба (М. Осодоев); мяха татаха мяха жэжэхэнээр һүхөөр гү, али хоёр хутагаар хэршэхэ, мяха татадаг машинаар гаргаха (крутить мясо): буузын мяха татаха; 12) бариха, барижа эдихэ (задирать, нападать – о волках): …энэ бухын зун дунда буусаяа эрьежэ ерээд, хоножо байтар, гуринха шоно ерээд, тэрэниие татаха һанаатай добтолбо (Д. Батожабай); 13) буулгаха, шабхадаха, сохихо (хлестать, стегать): Теэд мүнөөхи хүн нэгэшье бахардабагүй, хүрэһөөр лэ тэрэнэй хамар дээгүүрнь морхигорхон модоор татажа орхибо (Ж. Тумунов); 14) шэгнүүр дараха (тянуть, иметь вес): Тиихэдэ эрхим томо сар таба-зургаан центнер татадаг байха (Б. Мунгонов); 15) урда тээнь ниилэлдэһэн деепричастиин хэрэглэгдээ һаань, үйлын бага зэргэ дутуу болоһые харуулжа, -нта-, -нто-, -нтэ- суффикстай, алдаха гэһэн үйл эүгын удхатай байдаг (с предыдущим слит. деепр. знаменательного гл. соответствует словам с суффиксом -нта-, -нто-, -нтэ-, выражающим неполноту совершения действия слегка, немного, чуть не, почти, полу-): Хурим хүндын ехэдэ найган татаһан худа урагууд утаар уянгалуулан урданай дуу аялгална (Ц.-Д. Хамаев); энеэбхилэн татаха энеэбхилэн алдаха, энеэбхилээд абаха, энеэб-энеэб гэн байха (чуть заметно улыбнуться): Олёодой һэм гэжэ досоогоо баярлаһан хэбэртэй боложо, нюдэнииинь ялагад гэлдэжэ, энеэбхилэн татаад, өөрөө мэдэнгүй, шүлһөө залгяадхина (Ц. Дон); түдэгэсэн татаха түдэгэсэн алдаха, бага зэргэ түдэгэсэхэ, түдэгэсөөд абаха, татагасан татаха, халажа ядаха (слегка поколебаться, быть в некотором недоумении, сразу не решиться): Дашима олон зон соо гэнтэ орошоод, үгэ дуугарха гэхэдээ, түдэгэсэн татаба; гүйн татажа ябаха гүйн алдаха, гүйгөөгүйхэн ябаха (идти полубегом, чуть не бежать): …нөөхи столой саана һуудаг эхэнэр һууриһаа һуха харайн бодожо, хойшоо ороһон үүдэн уруу гүйн татажа орон сасуугаа… (Х. Намсараев); шэбэнэн татаһан хоолойгоор хэлэхэ шэбэнэжэ шахуу хэлэхэ, шэбэнэхэ тооной хэлэхэ, шэбэнэн алдажа хэлэхэ (говорить полушёпотом, почти шёпотом): – Эндэһээ гарая, шууяан боложо болохо, би мэдэнэб, – гэжэ Будаали айнгяар шэбэнэн татажа хэлэбэ (З. Гомбожабай); садан татаха садаха тээшээ болохо, үлөө заһаха (почти наесться): Нилээд удаан сайлажа, садан татаад һуухадаа, Жаргал хүгшэн эжэлэнгүй дуугаржа эхилнэ (Х. Намсараев); үнгэрэн татажа ябаха үнгэрэн алдажа ябаха, үнгэршөөгүйхэн ябаха (чуть не пройти): Эгээл энэ үедэ нэгэ сүүмхэ үргэлһэн шумууһан янзын хүн Цыбиковэй хажуугаар үнгэрэн татажа ябатараа, хэдэн удаа зуг татажа, анхаран хараад… (Х. Намсараев).