ТАРХИ

юум. н. 1) хүнэй болон амитанай эгээ дээдэ талын хохимой ба мүн зосоонь байһан уураг тархи, толгой (голова): Хоёр тээшээ хэлтэгэшэн, урда һабараа арбагашуулан, хойто хүл дээрээ маягашан дүтэлжэ ябаһан арьяатанай шүүрхын зэргэ тархи иишэ тиишээ зантаганаад, хараада орожо үгэхэ юм бэшэ (С. Доржиев); Гэнэн тархи гэмээ мэдэнгүй гэмдэ орохо, һайрхуу тархи һайрхахын тулада һабарта орохо (Оньһ. ү.); тархи толгой (гү, али түрүү, эхи, тагалсаг) а) толгой (голова): Теэд энэ танигдаагүй хүнһөө аягүйрхэһэндөө хушаад хэбтэһэн хуушан хүдэһэн дэгэл руугаа гулдиран шургажа, тархи толгойгоо нюуба (Ц. Шагжин); Одоолшье хэлэгүй зайламар Жаргалые танижа, тархи түрүүгээ дохилзуулан баярлаба, хирбэн һахалтай дээдэ уралаа ирбайлган энеэбхилбэ (Б. Мунгонов); Урууданашье, үгсэнэшье, ойн зузаан тайгын таляан тархи эхииень эрьюулжэ, урагшаа хойшоошье ябаһанаа ойлгохо мэдэхэеэ болишобо (Х. Намсараев); Харин үнөөхи гуринха шонотой тулалдажа, тархи тагалсагыень зада һамна үдьхэлхэнь бүришье аймшагтай һэн (М. Осодоев); б) шэлж. ами бэе, шуһа мяхан (всё тело и душа): Бидэнэр та бүгэдын тулада тархи толгойгоо химгадангүй ябаһан хүнүүд байхабди, тэрээниие таанар һанаха мэдэхэ ёһотойт (Х. Намсараев); тархи түрүүгүй бүхы бэе, тудаһан газартань, хаананьшье (куда попало, напр. бить, полностью): Нэгэ гээ һаа, гартаа оруулһан юумээрээ тархи түрүүгүй буулгаха, үгышье һаа нюдыеш хургаараа хадхахадаа торохогүй (Ц.-Д. Хамаев); тархи түрүүгүй агсагадаха бүхы бэе хуянтаха, хүндүүлхэйтэхэ, үбдэхэ (чувствовать недомогание во всем теле); тархи сагаан сайһан толгойтой (белоголовый, седовласый): Залуушуул, дайнай халуун дүлэн соогуур гараһан тархи сагаан үбгэнэй хэлэхыень шагнагты!; тархи нюсэгэн малгайгүй, толгойдоо юумэ үмдөөгүй (с непокрытой головой, без головного убора): Энэ шофернай хубсаһаяа гэртээ тайлажархиһан юумэ, хуушан хүрин пиджагаараа, тархи нюсэгэн юумэ ерэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); тархяа эрьехэ а) зосоогоо бөөгнэрөөд, тэнсүүриеэ алдаха, харанхалха (испытывать головокружение): Багшын тархинь эрьежэ, нюдэниинь эреэлжэлхэдэл гээд, хүл дээрээ бодожо, хүйтэн булагай yhaap нюураа угаажа hэргэбэ (Б. Мунгонов); б) шэлж. ямар нэгэн хүниие ухаанһаа гаргахаа болихо, дурлаха (увлекаться кем-л.): …тэрэ басаганиинь Сэдүүгэй хүбүүндэ тархяа эрьеһэн юм гэжэ дууланам, тэрэ юун бэ гэжэ асуугаа гэнэ һэн… (Х. Намсараев); в) шэлж. ухаагаа төөрихэ, юумэнэй үнэн ушар ойлгохоо болихо (заблуждаться): Урда тээнь иимэ тура город газарта ябажа үзөөгүй аад лэ, зүг шэгээ алдажа, тархи толгоймни эрьешэһэн лэ байна хэбэртэй даа (Х. Намсараев); тархияа хинсагад гүүлэхэ гэнтэ толгойгоо гэдэргэнь татаха (откидывать голову назад): Булад тархияа хинсагад гүүлэн, үһэеэ хойшонь хаяна (Ц.-Ж. Жимбиев); тархиһаа хүл хүрэтэр дээрэһээ доошонь, бүхы бэеынь (с головы до пят): Тиигээд Намжалые тархиһаань хүл хүрэтэрнь этигэл ядангяар шэншэлээд, юун гэхыень хүлеэжэ, уралаа жажалан зогсобо (К. Цыденов); тархяа уруу, табгайгаа (гү, али тагалсагаа) өөдэ а) тархяараа доошоо, хүлөөрөө дээшээ (вниз головой, вверх тормашками): Хоюуланайтнай хии морин тархияа уруу хараһаар үнинэй (Д. Батожабай); Харанхыда мууса хараһандаа, тархяа уруу, табгайгаа өөдэ унашабаб; …хуурай хубхай хадаа мүр ганса гэжэ тэрэ уруу ошожо, хулганаан шэнги үхэхэ зангаяа бэдэрээ ха юм, яба тархияа уруугаашье, тагалсагаа өөдөөшье хэг, үгытэй хооһон танайхинаар хэн дутаха юм… (Х. Намсараев); толгойгоороо үгы болохо бэеэрээ олдохогүйгөөр үгы болохо, орогүй үгы болохо, оро һэегүй үгы болохо (потеряться, исчезнуть, уйти с головой): Энэ барнаагшни, уһанда эльгээхэдэм, тархяараа үгы болошобо!; лама тархи ург. олон жэжэхэн хубинуудһаа бүридэжэ, монсогор түхэлтэй ягаан сэсэг бии болгодог, хагдарха тээшээ сэсэгынь боро хадхуурнууд болодог ургамал (татарник колючий); ◊ тархяа тоншохо, барг. тархяа маажаха халаг-хухы болохо, халаглаха, гэмшэхэ (досадовать, выражать отчаяние, ≈ рвать на себе волосы): хэлэһэн хойноо тархяа мажаха; тархи эдихэ хүниие гэмдэ оруулха, хосоргохо (губить кого-л.): – Зоной мүр төөрюулһэн, олон хүнүүдэй тархи эдиһэн лэ шүдхэрнүүд гээшэ (Д. Эрдынеев); тархяа эдихэ муу ябадал гаргажа өөрыгөө гэмдэ оруулха, өөрыгөө хосоргохо, толгойгоо алдаха, өөрыгөө уһа руу шиихаха (губить самого себя): Тархяа эдихэеэ ябаһанаа мэдэнэ гүш?; тархяа эдилсэхэ бэе бэедээ муу юумэ хэхэ, бэе бэеэ һүнөөхэ, хосоргохо (губить друг друга): Эдэ нохойнуудшни … тархи толгойгоошье эдилсэжэ, шуһа нүжөөшье хүхэлсэжэ байг лэ саашаа… (Х. Намсараев); тархи үргүү а) дээрэлхүү, дээгүүр һанаатай (высокомерный); б) хүнгэн, һэбхи (верхогляд); тархидаа таряа татаха өөртөө гай, һүйд татаха, бэеэ зобоохо (навлекать беду на свою голову, огребать по-полной): Теэд тэрэшни өөрынгөөл тархида таряа татаха (Ч. Цыдендамбаев); тархяа ганзагалха (гү, али гунхылгаха) а) толгойгоо һанжуулха (свесить голову): Би юушье хэлэнгүй, тархяа ганзагалан байтараа, майхан уруугаа түргэхэн орошоо һэм (Ц.-Д. Хамаев); б) уруу дуруу болохо, һанаанда хатаха (≈ вешать голову, унывать): Хүбүүн тархияа гунхылгаад, бодолдо абтаба (В. Гармаев); тархи толгойгоо гэшхүүлхэ баһуулха, доромжологдохо (подвергаться издевательствам): …һула орхиһон һур, дэмы орхиһон дээһэн болгожо, тархи толгойгоо гэшхүүлһэн өөдэ заяагүй үер яндан Галшын лэ гэм гээшэ (Х. Намсараев); тархяа гээхэ толгойгоо алдаха (≈ терять голову): Иигэжэ ябаһаар тэрэмнай тархяа гээхэнь гээшэ, ошожо асаралши тэрэ городһоонь; тархяа худалдаха эдилгэ абажа, муу үйлэ хэхэ, муу үйлэ хэхэеэ түбэгшөөхэгүй (подкупаться): Энэ Халзан мэтын тархияа худалдаһан хүндэ мүнгэ горитойхоноор адхуулаад, Цэрэнпилые хараһан газартаа хэбтүүлжэрхи гээд табихаһаа дээрэ юун байхаб (Х. Намсараев); тархяа табиха бэеэ үгэхэ, хохирхо (≈ отдавать свою голову, жертвовать собой): тархяа табижа боосолдохо; тархяа татангүй тархяа үргэнгүй, амарангүй, унаһан малгайгаа абангүй (не поднимая головы): Эдихэ, үмдэхэ юумэнэй элбэг болоходо яаха юм ааб? Бүри юушье хэхэеэ болихо гү, али урмашаад, тархяашье татангүй ябаха гү? (Ш.-С. Бадлуев); тархидаа гаранхай халамгай, һогтуушаг (опьяневший, захмелевший): Тархидаа нилээн гаранхай Сэндэмын энеэдэһэн хүрэшэбэ, наадаад абаха дуран булгилаадхиба (С. Цырендоржиев); тархяа заһаха мангар тарааха, толгойгоо залаха (опохмеляться): Бишни үглөөнэй үндыжэ ядаад, тархяа зааха заһааб (Ц.-Д. Хамаев); тархяа нүгөө тээшэнь заһаха мангар тараахаяа уугаад хэтэрүүлхэ, дахин һогтотороо ууха (слишком много похмеляться); хүйхэр тархи юундэшье һаатахагүй, ордоһолдог хүн (буйная головушка); уһан тархи а) ухаагүй, уймарлиг, тэнэмһүү (глупый): Уһан тархи уусаһаа эдюултэрээ мэдэхэгүй гэжэ энээнһээ удхатай, Бадмын туһада һаднаг баряад, һархагашажа байна ха юм (Х. Намсараев); б) голоһон, голхорһон удхатай аянг. ү. (межд. для выражения сожаления, досады эхма): – Ээ, уһан тархи, ухаагаа муудажа доройтоол байна даа энэ үбгэн зүнэгтнай (Б. Мунгонов); тэнэг (гү, али модон) тархи ухаагүй, тэнэг (дурак, тупица): – Тэнэг тархи, юу хэбэ гээшэбши? – гээд, Цэрэн ойро зуура дуугай байһанай һүүлдэ сухалтайгаар Дабаа тээшэ эрьебэ (Д.-Д. Дугаров); «Модон тархи, хахархай тэбшэ!» – гэжэ өөрөө өөртөө хэлэн, тархияа ёборбо (С. Цырендоржиев); (ай) тархи, тархи халаг голоһон, голхорһон удхатай аянг. ү. (межд. для выражения сожаления, досады эхма, эх, голова): «Тэрээнэй түлөө намай комитедэй зэмэ абахань муухай байна даа, тархи…», – гэжэ Гомбо досоогоо гэмшэнэ (Ц. Дон); – Ай тархи, айһан бахардаһандаа мартаад байналби (Х. Намсараев); – Ай даа, тархи халаг, харатайханаар гэнэдэбэлби (Б. Мунгонов); сэгъяа тархи гайхаһан удхатай аянг. ү., барг. (межд. для выражения удивления): Сэгъяа тархи, Онёомнай ямар ехээр нэмээд байна гээшэб!; 2) ямар нэгэн гонзогор юумэнэй үзүүртэ монсойһон талань, шухала хубинь (округлая часть продолговатого предмета): Һээрэйнь тархи зантагад гээд, фунтын гир шэнги хүндөөр шан барижа байһан хүнэй эбэр дээрэ буушаба (Ж. Тумунов); …Дамдин түрүүлэгшэ зантагар тархитай шанага гааһа зуугаад… (Х. Намсараев); молтиин тархи таряа сохидог машинын модон (короткая палка цепа); ханын тархи ханын модонуудай дээдэ таладаа хэрээhэлэн hэлгэлдээд, үдөөриhөө дээшэ үлүү гараад, бүхэтэр болгогдонгүй үлэhэн үзүүрнүүдынь. Нэгэ ханада 13–15 хүрэтэр hэлгэлдэhэн тархинууд байдаг (рогульки стенного каркаса войлочной юрты): Номо һаадагыньшье шорой тооһондо дарагданхай, тушаа дээрэнь ханын тархиһаа үлгөөтэй байна (Б. Санжин, Б. Дандарон); 3) толгойн яһан соо байдаг сайбар боро бодос, нугарһан (головной мозг); 4) уураг тархиие мяхан, эльгэн болон мангиртай холижо хэһэн хиимэ, колбаса (бурятская колбаса): Үүсын үедэ олон тархи хээд хүргэжэрхёод, хожом гаргажа эдихэдэнь, айхабтар амтатай эдеэн һэн; «Ойлгожо худха! Баһа тэрэ тархяа тэһэлжэрхихэшни бэзэ» гэжэ тэрэ гэмэрнэ (Ж. Балданжабон); ○ уураг гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.