ТАЙЛАХА

үйлэ ү. 1) абаха, һугалха, үмдэһэнөө бэеһээ абаха (снимать то, что надето): Үбэлэй шэмэрүүн жабарта шэмхүүлжэ, улаахан болоһон басаганайнгаа булхагархан хасарнуудыень эсэгэнь дулаасуулһаар, дэгэлыень тайлаба (Д. Сультимов); хубсаһаа тайлаха үмдэһэн юумэеэ бэеһээ абаха (раздеваться): Галдан абяагүй ошожо, хубсаһаяа тайлаад, унтарияа заһажа оробошье, үргэһэниинь хүрэнэгүй (Г.-Д. Дамбаев); гуталаа тайлаха гуталаа һугалан абаха (снимать обувь, разуваться): Володя гуталаа үүдэнэй хажууда тайлаад, хүгшэн эжыдээ гүйжэ ошомсоороо таалуулба, үбэр дээрэнь гаража hуугаад эрхэлбэ (Г.-Д. Дамбаев); Горхо үзэнгүй, гуталаа бү тайла (Оньһ. ү.); хуяг дуулгаяа тайлаха хууш. хуяг дуулгаһаа сүлөөрхэ, хуяг дуулгаяа бэеһээ абаха (снимать доспехи); 2) ямар нэгэн юумэнэй уялаа задалха; тобшо, шагта гэхэ мэтые бүтүүһээнь һугалан гаргаха (развязывать, отвязывать; отстёгивать, расстёгивать): Шадаал һаа шиилдэнхэйгээр, хүнэй заха үзүүрыень оложо, бэлээр тайлажа шадахаар бэшээр хүрмэхэ хэрэгтэй (Б. Санжин, Б. Дандарон); жолоо тайлаха жолоогой уялааень задалха (отвязывать поводья): Эдэ бүгэдын һүүлээр Гатаб ногтынь жолоое сэргэһээ тайлажа абаад, эмниг мориндо зоригтой солбоноор һүрэжэ мордохол даа (Б. Мунгонов); шагта тайлаха тобшо бүтүүһээнь һугалан гаргаха (расстёгивать пуговицу): Самсынгаа шагта тайлаад, гуутай бурханаа хүзүүнһээ абажа, урда байһан модондо үлгэһэн бэеэрээ Аламжа газарта һуужа, гараа наманшалба (Д. Батожабай); 3) нээхэ, онгойлгохо (открывать, раскрывать, отпирать): Хоёр ерэгшэ хүнүүд үргэбшэтэй юумэеэ тайлажа, мяха, тоһо, талха гэхэ мэтэ юумэнүүдые харуулжа байна (Г. Цыдынжапов); үүдэ тайлаха үүдэ онгойлгохо, сэлихэ (открывать дверь): Теэд хэншье үүдэ тайлаха юм бэшэ, Намжилшье бүри шангаар наяргана (А. Жамбалдоржиев); шэбхэ тайлаха шэбхэ нээхэ (открывать замок, задвижку): Аргаахан, эжыгээ һэрюулэнгүй, үүдэнэйнгээ шэбхэ тайлаха намда тон шухала байба (Ц. Шагжин); ханза тайлаха ханзын хабхагые дээшэнь үргэхэ, нээхэ (открывать сундук): Бадма абгай аалиханаар бодожо, хирмэдээ зүүжэ ябаһан һур ооһортой ганса түлхюурээ тайлан абаад, түмэр боолтотой ханзаяа тайлажа, зосооһоонь һалганашаһан гараар хамта арбан нэгэн һолонгото тоолон абана (Х. Намсараев); таглаадаһа тайлаха бүглөөе гаргаха, абаха (вытаскивать пробку): Балдан Нимаевич архияа гаргажа, таглаадаһыень тайлаба (С. Цырендоржиев); 4) шэлж. нээхэ, харуулха, тайлбарилха, ойлгуулха (толковать, объяснять): Иигэжэ сэдьхэлээ ханадаг нюусаяа хэндэш тайланагүй (Ц.-Д. Хамаев); удха тайлаха удха тайлбарилха, ойлгуулха (раскрывать смысл, значение): Хэрбээ, нойр зүүдэ хараа һаа, удхыень тайлаха түлхюур, энэ ном, ойромни бии ха юм (Ч. Цыдендамбаев); 5) шэлж. тааха, мэдэхэ (разгадывать, отгадывать, распознавать): Буурал толгойтын хэлэһэн энээхэн таабаритайхан үгэнүүдые мартангүй, тайлаха түлхюурыень бэдэрхэжэл ябаарайгты! (Ч. Цыдендамбаев).