ТАБИХА

үйлэ ү. 1) ямар нэгэн юумэ хабтагар нюруун дээрэ орхихо, түхеэрхэ, тодхохо, бодхоохо (ставить, класть): Хүн хажуурыемни абаашаад, дүшэ дээрэмни табиһан байба (Ч. Цыдендамбаев); буу табиха а) буу ямар нэгэн юумэн дээрэ орхихо (ставить ружьё): буу ханада түшүүлэн табиха; б) буудаха (делать выстрел): Галзууралдажа байһан полициинхидай зон дээгүүр буу табижа, тэдэниие барихаяа һанахадань, урдаһаань шулуу, модо барин тэмсэжэ, нэгэшье хүниие тэдэнэй гарта үгэнэгүй (Х. Намсараев); бухал табиха түхэреэн һуури хэжэ үбһэ монсогороор обоолхо (складывать копну, копнить): Янжама Базарай хүсэтэй шуумгайгаар бухал табижа ябахада, дотороо баяртай, тэрээндэ ехэ дуратай ябабашье, бусадта мэдүүлхэгүй гэжэ оролдоно (Ц. Дон); пеэшэн табиха пеэшэн бариха (класть печь): Базартан гэрээ барижа дүүргээ, пеэшэн табихань үлөө; гэр табиха а) модоор гэр бариха, бодхоохо (строить дом): хуушан гэр модо оруулжа һэльбээд табиха; б) һэеы гэр хабсарха, бодхоохо (ставить юрту): Зуһалангһаа эшэгы гэрээ асараад, сэргын ойро табихадань, буусань бэлэн болохо ха юм (Ч. Цыдендамбаев); жэн табиха дулаасуулха гү, али хүргэхэ, мүн хабдар татаха, үбшэн бууруулха зорилготойгоор хүнэй гү, али амитанай бэедэ элдэб юумэ няаха (ставить компресс): Магнайдань хүйтэн жэн табижа, унда уулгажа, бүхэли һүниндөө шахуу унтаагүйб (Б. Мунгонов); халааһа табиха халаха, хубсаһанай хахархайе бүтүүлжэ оёхо (ставить заплатку): Аханарайнь самсада халааһа табихаяа зүү һабагшалхаяа байжа болоо (Ч. Цыдендамбаев); хүлөө табиха а) ямар нэгэн юумэн дээрэ хүлөө хэхэ (ставить ноги на что-л.): Хүлөө табиха хуурай зайгүй уһа зуужа нилсайшаһан газар (К. Цыденов); б) шэлж. ябаха, ошохо (ходить): …партийна суглаанһаа хойшо тиишэдэ хүлөөшье табихаяа болишобо (Б. Мунгонов); хадаг табиха басагыень эрижэ, мэдээ асаран ерэхэ, хадамнаха (свататься): Энэ хөөрэлдөөнэй һүүлээр һара үнгэрөөд байхада, худа урагууд хадаг табихаяа буубад (Ц.-Ж. Жимбиев); хажуу тээшэнь табиха хажуушань болгохо, түлхихэ, холодуулха (отодвигать в сторону): Фагай дүүргээд, абяагүй болоходонь, Фань тамхияа хажуу тээшэнь табижа, маһайшатараа энеэгээд, гараа дэлгэн байжа, хүхюунээр хэлэбэ (Ц. Цырендоржиев); үнеэгээ табиха үнеэгээ нааданда оруулжа боосолдохо (держать пари на корову): Хоролдоевой хэлээ хада, ганса үнеэгээ энэ Үнэшөөдэйдэ табиха болоол даа (Ч. Цыдендамбаев); гараа табиха ямар нэгэ баримта бэшэг дээрэ нэрээ бэшэжэ баталуулха (ставить подпись, расписываться): Тиигээд лэ тэрэ столойнгоо саана сагнайн һуужа, засаг түрын хэрэгээ ябуулна, саарһан дээгүүр таталуулна, гараа табина, тамгална (Ц.-Ж. Жимбиев); анхаралаа (гү, али һаналаа) табиха анхарха, анхаралаа хандуулха, һанаандаа абаха (обращать внимание): Һүүлэй үедэ хүн зоной буряад хэлэндээ, үндэһэн түүхэ, соёлдоо анхаралаа табижа, эрдэм мэдэсэеэ хүгжөөхые оролдодог болоһониинь һайшаалтай (Ц. Сампилова); Эдэ бүгэдэ тухай ши бидэ хоёрой һанаагаа табиха хэрэг бэшэ! (Д. Эрдынеев); һанаа сэдьхэлээ табиха сэдьхэлээрээ хандаха (отдавать всю душу, относиться с душой): Гансал урдань хүбүүнэйнгээ алхам бүхэндэ һанаа сэдьхэлээ табижа ябадаг эжынь мүнөө хүбүүндээ ханамжагүйшэг болобо (Ц. Шагжин); бодол табиха ухаан бодолдоо бодохо, шэбшэхэ, бодомжолхо (обдумывать, раздумывать): Залмые хайшан гэжэ абарха тухай үнинһөө хойшо бодолоо табигшаб (Б. Санжин, Б. Дандарон); нюдөө табиха хараха, харад гэжэ байха, харасагааха (смотреть время от времени, поглядывать): Гүүртэдэ үшөө хүрөөдүй ябахадаа, Сандахын хүнды өөдэ нюдөө табин гэһээнь, Зүүн Сандахын адагта, хуушан зайлса дээрэ гүүртын үнеэд бэлшэжэ ябаба (Б. Мунгонов); шэхээ (һула) табиха шагнаархаха, һэмээхэн шагнаархаха (превращаться в слух, внимательно или исподтишка прислушиваться): Энэ дуунай аялгада зүрхэеэ дайруулһан Бадма шанаһан эдеэгээ худхажа байтараа, шүлэтэй шанагаяа дээрэ үргөөд, шэхээ табин шагнаархашаба (З. Гомбожабай); 2) уяатай гү, али хаалтатай байдалһаа гаргаха, өөрын мэдэлээр ябаха аргагүй газарһаа зүбшөөл үгэжэ гаргаха, ябуулха, ябаха зүбшөөл үгэхэ (отпускать, разрешать уйти): Иимэ ехэ баяр нютагтамнай асарһан зониие бидэ ажалшад хүндэдөө һуулгангүй саашатнай табиха аргагүй байбабди (Д. Эрдынеев); годли табиха харбаха (пускать стрелу): Мүн хаа-яа номоо дэлижэ, годлёо табихадаа, баясахын ехээр баясадаг, бахархан байжа хүхидэг һэн (Ж. Балданжабон); уһа табиха ханаабай хаалта һэтэлжэ, уһа гаргаха, урадхуулха (открывая плотину, пропускать воду): Тиигэ тиигэһээр мүнөөдэр нэгэн, үглөөдэр ондоо нэгэн уһа таби табиһаар, зурууд газар дээрэнь ургасатай һайн сабшалан ургуулжархиба (Ч. Цыдендамбаев); үһэ табиха үһэ ургуулха, ямар нэгэн өөрын маягаар заһуулха, зохёохо (отпускать волосы, отращивать): Утаар табиһан гэзэгэнь, наранда шатаһан маряатай хүрин гарнуудынь, оймһогүй сэбэр булшангуудынь Эрдэниин абьяас хүдэлгэнэ (Д. Эрдынеев); һахал табиха һахал ургуулха (отпускать бороду, усы): Теэд англичанинуудай һахалаа табидаг гуримшьегүй һаань, газар дэлхэйн ута-ута һахалтан эндэ олон ха юм (Д. Батожабай); бэеэ һула табиха бэеэ, бүхы булшангуудаа һуладхаха, шэнээ тамиргүй болохо (расслабляться): Заримдаа бульдозероо зогсоогоод, бэеэ һула табин, гэдэргээ налажа, нэгэ хэды амарна (Д.-Д. Дугаров); мори табиха а) тоногыень абажа, мори эдеэлхыень орхихо (отпускать коня пастись): Энээни дуулахадаа, Бата айлшанайнгаа мори һайн ногоондо табихаяа түргэхэн гараа һэн (Д. Эрдынеев); б) мори урилдаа эмхидхэхэ (организовать скачки): Моридые табиха болоһон Сундай, ашабагадай зайһан Бадма Санжиев, Хоролдой гурбан эмээлтэй моридые унанхай хүбүүдэй хойноһоо ошонод (Ч. Цыдендамбаев); в) мори урилдаанда хабаадуулха (заставить участвовать в скачках): Доржо, юунэйшье болохо һаа, Үнэшөөдэйгөө табяад туршая (Ч. Цыдендамбаев); (ухаа) мэдээ табиха а) мэдэрэлээ алдаха, харанхалан унаха (терять сознание): Хонишон басаган һүүлээрнь үбшэлөө, түрүүшын үдэр мэдээ табин халуураа һэн, удаадахи үдэрнүүдтэнь барагтай болоо (Д. Батожабай); б) юумэ ухаалдихагүй, тархи хүдэлхэгүй, толгой эрьехэ (терять голову, теряться): Кузнецовой гэртээ ерэхэдэнь, һамганиинь ухаа мэдээ табижа, өөрөө эмшэншье һаа, эсэгэеэ дуудажа ерүүлбэ (А. Ангархаев); ами табиха үхэхэ, нүгшэхэ, голоо таһарха (испустить дух): Амидыгаар абаһан хүүгэеэ сагаан бүдтэ орёожо, орон дээрэ табяад, ами табиһан Дулмын бэеын хүрэжэ байхые хараад, булта уруу дуруу зогсошоо һэн (Б.-Б. Намсарайн); дүтэ табиха дүтэ хүрэтэр ерүүлхэ (подпускать близко): Теэд тэрэнь дүтэ табижа үгэнэгүй, тиигээд лэ тэдэнэр энээгүүр хоргодолсоһон, бэдэрэлсэһэн, наадаһан юумэдэл адляар бэе бэеэ гэтэлсэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); тугал табиха үнеэ эбилгэхэеэ тугалыень нэгэ хэды соо хүхүүлхэ (подпускать телёнка при доении); буха табиха а) бухатай ниилүүлхэ, бухада дүтэ байлгаха (подпускать быка для случки); б) буха болохыень буруу заһангүй орхихо (оставлять телка некастрированным, на развод); ◊ мүнгэ зөөриеэ хии һалхинда табиха мүнгэ зөөриеэ хии һалгаха, үрихэ, хамагаа алдаха, хэрэггүйгөөр хосоргохо, (пускать деньги на ветер); 3) гаргаха, дэбжүүлхэ, дурадхаха, ямар нэгэн асуудал, һанамжа, дурадхал зүбшэн хэлсэлгэдэ, шиидхэлгэдэ гаргаха (ставить, выдвигать); зорилго табиха зорихо, хүсэхэ (ставить задачу): һайнаар һураха зорилго табиха; эрилтэ табиха ямар нэгэн юумэ хэхыень баадхаха, нэхэхэ (выдвигать требование): Тиимэ дээрэһээнь тэрэ заводой хүдэлмэришэд нэгэн дуугаар эзэнэйнгээ урда эрилтэ табиһан байнабди (Х. Намсараев); баталалгада табиха зүбшөөл абаһанаа гэршэлүүлхэ (ставить на утверждение); резолюци табиха баталһан, баталаагүйгөө гараа табижа гэршэлхэ (накладывать резолюцию); кандидаднарые табиха кандидаднарые дэбжүүлхэ (выдвигать кандидатов); үндэр дуунда табиха олоной дуугаар һунгуулха, олоной үзэмжэдэ гаргаха (ставить на голосование): партинуудай түлөөлэгшэнэрые үндэр дуунда табиха; 4) ямар нэгэн ехэнхидээ шанга абяа гаргаха (издавать сильный шум, крик); дарья (гү, али няжагархай-тажагархай) табиха шаг шууяа гаргаха, шууяха (поднимать шум, шуметь): Түрүүшээр хүнэй тоолохоор үсөөхэн дуһал унажа байтараа, байн тоогүй олон болоод, дарья табина (Ч. Цыдендамбаев); Бишье бушуу түргэн һөөргөө эрьежэ, буугаа ябууд һомолон, бургааһан соогуур няжагархай-тажагархай табин гүйбэб (С. Доржиев); дуу табиха шангаар дуугарха, хашхарха тооной дуугарха (издавать крик, кричать): – Яагаа һайн юм гээшэб, оложорхиболби, – гэжэ дуу табин, олон дабхар саарһанда боолтотой нэгэ юумэ баряад, Цэрэнпилэй хажууда гүйжэ ерэнэ (Х. Намсараев); уй-хай (гү, али оог хуугай, оог шууяа) табиха хашхарха, һүхирхэ, шангаар абяа гаргалдаха (кричать, поднимать крик, шуметь): Гурбадахяар, юумэнэй ушар удха хүсэд ухамайлжа болтируулангүй, уй хай табижа ябажа гүйһэнэй үлүүдэ бэшэ гү даа (С. Цырендоржиев); Абашадай хүреэ улам бүри уйтаржа, хүнүүдэй оог хуугай табиха, нохойнуудай хусаха түргэдэнэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); Үхэр малнай оог шууяа табин, хаамагаа задара дэлбэлээд лэ, ой руу гүйлдэшэбэд (С. Цырендоржиев); хараал (шэрээл) табиха үхэл, зоболон, хохидол хүсэжэ, хорон үгэнүүдые хэлэхэ, харааха (осыпать ругательствами): Танигдаагүй хүниие буугай эрхээр баадхажа, тиихэдэ эндэһээ урдаа тууһан эзэниинь хараал табижа, хэхэржэ нёлбожорхёод, зогсолтогүй замаа үргэлжэлүүлбэ (Ц.-Д. Хамаев); Сүлөө саг гэжэ тэрээндэ байхагүй, үдэр һүнигүй зоной дунда ябана, хараал шэрээл табижа, тэдэниие ажалда зарадаг (Д. Эрдынеев); хүл хөөрсэг табиха хүлгэхэ, һахай-һалаг болохо, ухаа алдаха (суетиться, поднимать суматоху): Хэн нэгэнэй ерэхэ һаа, хүнөөр болзолдоһон һаа, хүл хөөрсэг табижа, бэеэ зэһэжэ, хубсаһа хунарһаа юугээ үмдэхэеэ оложо ядажа байха һэн (Ч. Цыдендамбаев); 5) ямар нэгэн зорилготойгоор, даабаритайгаар томилхо, найдалгата болгохо, этигэмжэтэ болгохо, тушаалда һуулгаха (назначать для выполнения какого-л. задания, на какую-л. должность): Хүдөө малшад, хүдэлмэришэд, таряашад энэ газар уһаяа хаанда гү, али хаанай табиһан ноёд баядта гү, али ламанарта хубаалгаха ёһогүй (Д. Батожабай); харуул табиха буу зэбсэгтэй хүнүүдые юумэ хамгаалхыень байлгаха (выставлять охрану, караул): Тэрэ хүүргэ дээрэ саг үргэлжэ харуул табяатай байдаг аад, юундэшьеб мүнөөдэр харуул сэрэг харагдабагүй (Д. Батожабай); урилдаанда табиха урилдаанда оролсуулха, урилдахые баадхаха (выставлять на соревнования, скачки): Урилдаанда табиха гээ һаа, абань хэниие шодоог болгохо хаб? (Д. Эрдынеев); 6) ямар нэгэн юумэ зорюута орхихо, хадагалха, үлөөхэ, ямар нэгэн юумэндэ зорюулха, тусхай зорилготойгоор гаргашалха, һомолхо (оставлять, хранить, выделять – напр. о материальных средствах): Эхэнь хүбүүндээ табижа байһан юумээрээ тэрэнээ хүндэлжэ, шэнэ дэгэл, оймһо гутал үмдэхүүлбэ (Ч. Цыдендамбаев); 7) ямар нэгэ үйлэ эхилхэ, үүдхэхэ, ябуулха, хүдэлгэхэ (начинать что-л.; включать): Хулгайшан браконьернүүд хүбшэ тайгада түймэр түлшэ табина (Ц.-Ж. Жимбиев); гал табиха газаа гал носоохо, аһааха, дэгжээхэ; түймэрэй гал угтуулан урдаһаань гал аһааха, носоохо (разводить огонь, пускать огонь): Арилгагдаһан харгыда түймэрэй дүтэлжэ ерэхэдэ, хүнүүд хатанхай набша намаа, шаралза олон газарта обоолжо, урдаһаань гал табиба (Б. Мунгонов); унай табиха боргооһо батагана утаагаарнь үргөөхын тулада үхэрэй хуурай аргалаар уняар ууюулха (разводить дымокур): Тиихэдэнь мүнөө үдэшын һаамда унай табяагүйдэ аргагүй байжа, альганай шэнээн аргалда гал аһаагдажа, оршон тойрон уняар манаар бүрхөөгдэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); түүдэг табиха түүдэг носоохо (разводить костёр): Үдэшэ болоходо, залуушуулынь илгаржа, отогойнгоо шадар ондоо газарта түүдэг табижа, тэрэнээ тойрон шууян наададаг, удаан һуудаг зантай байгаа (Ц. Дон); самовар табиха самоварта уһа бусалгаха (ставить самовар): Гэртэнь ороходошни өөрөө самовар табиха (Ч. Цыдендамбаев); радио табиха радио дуугаруулха (включать радио): Үдын эдеэнhээ хойшо барандаа унтажа, үргэhэ нойртоо садашаhан үбhэшэд үдэшын боро хараанаар радиогоо наяртар табибабди (В. Намсараев); микрофон табиха микрофон ябуулха (включать микрофон); 8) юумэ харуулха, эмхидхэхэ, зохёохо (ставить на сцене, представлять): Тэрэл үдэшэ Улаан-Үдэһөө ерэһэн агитбригада сээнтэртэ концерт табиха байгаа (С. Цырендоржиев); олоной һонорто табиха харагшадта шагнуулха, харуулха (представлять на слух зрителей): «Һалхитай намар» гэжэ нэрлэгдэһэн тоглолтоёо һаяхан Буряад драмын театрай бэлиг талаантай, бэрхэ артистнууд олоной һонорто табижа, харагшадай халуун альга ташалгаар угтагдаһан байна (Б. Орбодоева); 9) дабхиха, хатаргаха, гүйлгэхэ; мухариха, хурдаар ябаха (скакать; ехать): Уданшьегүй баруун үйлсөөр табижа ябатараа, гонзогор ута гэрэй хажууда машинаяа түрүүлэгшэ тогтообо (Ц.-Ж. Жимбиев); 10) һанамсаргүй хэлэхэ, хэлэжэрхихэ (говорить): – Абаа һаа абана бэзэ, – гэжэ Балдан һэнгэргүй табиба (Ц.-Д. Хамаев); сэхэ руунь табиха саагуур тойруулангүй, далда нюусагүйгөөр хэлэхэ (говорить сущую правду): Шинии дээдэ эрдэм хадаа олдоһон ухаан гээшэ, харин түрэхын ухаан гэхэ юумэн шамда үгы гэжэ сэхэ руунь табяаб (С. Доржиев); асуудал табиха а) юумэ һураха, асууха (задавать вопрос, спрашивать): Шара-Дамба мүн лэ тэрэниие урдаа оруулхаар бэшээр асуудалнуудые хойно хойноһоонь табижа захалаа һэн (Д. Батожабай); б) ямар нэгэн юумые хэлсээндэ дэбжүүлхэ (ставить вопрос): Суглаанда тус асуудал үнинэй табихаар болоо; Баһал ажахынь хэрэгүүд минии табиһан асуудалнуудһаа онсо шухала байба ха юм (Ц. Цырендоржиев).