ТАҺАРХА

үйлэ ү. 1) бүтэн бүрин юумэнэй татуулжа һалаха, хахарха, хэһэг болохо, шуулагдаха, таһа татуулха, таһа бууха (рваться, отрываться): Энэ үедэ Дармын буугай сэмгэнһээ ехэ һахалтын угзархада, ооһорынь таһараад, буряад ангуушан сахюуртаяа буляалгашаба (Д.-Д. Дугаров); оёдолоороо таһарха хангирха, ударха (разрываться по шву): Басаганай даншье һаа ута суба хүнүүдтэ гэшхүүлээд, оёдолоороо таһараад ябаба; голоо таһарһан шэнги болохо а) үхэхэ туйлдаа хүрэхэ, ехэ ядаралтай байдалда орохо (чуть не умереть); б) аман зох. ами табиһан шэнги байха (притворяться умершим); жолоо наридхаараа таһардаг (Оньһ. ү.) гай тодхор тулюур байдалтай зониие алгададаггүй; эмээл хэлтыһэн тээшээ (где тонко, там и рвётся): «Жолоо наридхаараа таһардаг» гэжэ арад зон соо хэлсэдэг. Аюуханай ганса эреэгшэ үнеэн хэды жэл соо һубайраа (Ч. Цыдендамбаев); 2) хамта байһан юумэнэй амяарлагдаха, тусгаарлагдаха, хубаагдаха, үлэхэ, гээгдэхэ, холодохо, хахасаха (отделяться, отставать, отбиваться): Эжэл нүхэдһөө таһаржа, эльгэн дайдаһаа холодоһон залуухан харсага айхабтар ехээр уйдажа, нютаг ороноо һанана (Ч. Цыдендамбаев); таһарха гээгдэхэ хойно үлдэхэ, хүсэхэеэ болихо (отставать): Морид сүмөөхэнөөр бүншэнэд, бэе бэедээ ойрохон ябахые хүсэһэндэл таһарна гээгдэнэгүй, хөөрэнэ халуурханагүй (Ж. Тумунов); таһаржа ошохо һүрэгһөө, бүлэгһөө һалажа үгы болохо (потеряться, пропадать, исчезать): Мүрынь ходо дабхасалдаад, хэдышье хониной таһаржа ошоһониинь хүсэд мэдэгдэнэгүй (Б. Мунгонов); һүрэгһөө таһарха һүрэгһөө гээгдэхэ, хойно үлэхэ (отбиваться от стада): Мүнөөхи һүрэгһөө таһарһан ботогон һанаандамни ороно (Ц. Шагжин); хоёр бүлэг болон таһарха хоёр тээшээ хубаарха, хоёр тээшээ болохо (делить на две части): Харин түшэгүүнэйхид хоёр бүлэг болон таһараад, һөөгүүд соо хэбтэһэн буряадуудай хоёр тээһээ харанхыда маряан дүтэлөө юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); 3) болихо, тогтохо, зогсохо, таһалдаха, һаатаха (прерываться, прекращаться): Тиигээд хүбүүе шагнажа үзэхэдэнь, сээжэ соонь хэршэгэнэһэн игсуун абяан нэгэ бии болон, нэгэ таһаран замхажа байба (А. Ангархаев); урмаа таһарха уруу дуруу болохо, урма зориггүйдэхэ, урмагүй болохо (расстраиваться, огорчаться): Урмаа таһарһан Аламжа гүнзэгыгөөр һанаа алдабашье, нээрээшье, бурхан туһалжа болоо юм гү гэжэ шэбшэһэн дээрэһээ Шобдог ламада харюу үгэбэгүй (Д. Батожабай); эбээ (гү, али эб эмхиеэ) таһарха эбгүй болохо, зүрилдэхэ, харшалалдаха (порывать дружеские отношения, ссориться): Дүтынгөө хүнүүдэй эбээ таһаржа, бэе бэеэ тоохоо, урда урдаһаа харалсахаа болёод ябахада, эхэл ганса сэдьхэлээ зобоно ха юм (Д. Эрдынеев); Арадуудай хоорондоо эб эмхиеэ таһардаг, бэе бэедээ дурагүй байдаг ябадал хадаа хаан ноёдой амидардаг шуһата таряан гээшэ (Х. Намсараев); тоомоо таһарха зорёолхо, оромоо алдаха; гасаалха (шалить, баловаться; подшучивать): Тиихэдэнь Дугаржаб бригадир тушаалаа мартажархёод, тоомоо таһардаг зангаа гаргажа, тэбэри тэбэреэр үбһэ абан, басагад дээгүүр шэдэжэ, тэдэниие дээрэһээнь обоо бухалаар хушаад, эльгэ хатана (Ц.-Ж. Жимбиев); холбоогоо таһархагүй бэе бэеэ мартахагүй, харилсаагаа алдахагүй, уулзаха хөөрэлдэхэеэ болихогүй (не прерывать связи): Гулваагай һамган Балжад мүн Бада нютагай байжа, хорёод наһатайнууд байхадаа, хоорондоо һэшхэлтэй боложо эхилһээр мүнөө хүрэтэр … холбоогоо таһараагүй ябаһан байгаа (Х. Намсараев); хүн хара таһардаггүй айл ходо айлшадай буужа байдаг айл (гостеприимная семья); үл хоол таһарха эдеэгээр таһалдаха, хооһоор үлэхэ (голодать, остаться без продуктов): Энэ Тахуунай гэдэг … үл хоол таһаржа, үлэдэжэ харанхалжа ябадаг байгаа һэн (Х. Намсараев); нойроо таһарха нойроо һамшаха, нойроо алдаха, унтажа шадахаяа болихо (лишаться сна): Юундэ харанхы һүни хашхараа хуугайлаа хүмши, шамһаа боложо нойроо таһарбаб; сүлөө забдаяа таһарха сүлөөгүй болохо (не иметь свободного времени, быть занятым по горло): …аймшагтай ехэ ама шүдэ харуулһан зэрлиг муухай дайсанууд һууха байха сүлөө забдаяа таһаржа, орохо гараха нүхэ һүбэ бэдэрнэ (Х. Намсараев); шэнээгээ (гү, али тэнхээгээ) таһарха тэнхээгээ алдаха, бараха, шадалгүй болохо (лишаться сил, слабеть): Шэнээмни таһаржа, шэлтэй харам шэргээшгүй даа, сэржэмээ үргөөд, даражархихамни гэжэ шада яда дуулаһан болоод, хармаандаа хэһэн хахадые гаргахадам, оёорынь хооһоршоһон байба (Ц.-Д. Хамаев); бираа таһарха бирахаа болихо, ямар нэгэн юумэ хэжэ шадахаяа болихо (потерпеть неудачу, ≈ сесть в лужу): Хандамые һайн хүндэ ошожо түбхинэбэ ха юм гэһэмни бираа таһарба (Б. Мунгонов); тухаяа таһарха аргаа барагдаха (лишаться возможности): Бадма хоёр хүбүүдтэеэ яахашье аргагүй боложо, тухаяа таһаран: «Би энэ гэһээр пристав ноёндо ошожо, хүл мүрыетнай энэ нютагһаа үгы болгуулхаб, үзэхэт!» – гээд, хургаяа ёдолзуулна. (Х. Намсараев); урагшаа таһарха урагшагүйдэхэ (потерпеть неудачу в делах, не везти в чём-л.): Мүнөө тогтоод байһан хуули зургаамнайшье хуушан шэнэ хоёрой забһарта, холимол худхамал болоод, урагшаа таһаржа, үгытэйнэрөөшье даража шадахагүй, баяшуулаашье үргэжэ шадахагүй болошоод байна гэжэ һанагшаб (Х. Намсараев); һабяаһаа таһарха һэбхи зан гаргаха (вести себя легкомысленно, поступать бестактно): – Хормойдоо һалхи оруулһан һамган шэнги һабяаһаа таһарһан аад, мүнөө харыш, гайхалтай аалин, дуулим болошоод байна (Ц.- Д. Хамаев); боро хараа таһарха харанхы болохо, һүни болохо (смеркаться, темнеть): Удангүй үдэшын боро хараан таһаржа, Баргажан-Адагай галнууд яларба (Б. Мунгонов); бараа таһарха харагдахаяа болихо, үгы болохо, хараанһаа алгадан ошохо (исчезать из виду, растворяться вдали): Ямаршьеб сагаан алаг шубуун «гу-гургуа» гэжэ уйтайгаар дуугаран, мүрэн дээгүүр ниидэн ошожо, мэдэгдээгүй аладта бараа таһарна (Д.-Д. Дугаров); үрэ (үндэһэ) таһарха угаа үргэлжэлүүлхэ үхибүүгүй байха (не иметь наследников): Энэ үедэ Галшын газаа юуншье үгы, ямар нэгэн аюул һүйдтэ дайрагдажа, үрэ үндэһэ таһарһан айлай хооһон бууса шэнги… (Х. Намсараев); 4) нют. гээгдэхэ, үлэхэ (опаздывать): Үдын хоолһоо баһа таһархамни ха юм гэжэ һанаандаа гэмэрэн яарана (Ц. Дон).