ТҮРГЭН

1. тэмд. н. 1) хурдан, бушуу, шамдуу, шуумар, яаралтай (быстрый, скорый, спешный); түргэн хурдан бушуу, шамдуу (быстрый, скорый): Тэдэнэй утаа уняар орой дээгүүрээ унжуулһан юумэдэл, түргэн хурдан эшелон-поезднууд түмэр замые хүнхинүүлнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); түргэн түймэр (гү, али түжэр, солбон) шуумар, согтой, хүйхэр, дорюун омог (энергичный, быстрый, разбитной): Хоёр-гурбан зэргэшээ моритой түргэн түймэр хүнүүдээр ушархадаа, извозчигынь харгыһаа яаража гарана (Ч. Цыдендамбаев); Түргэн түжэр түмэр хүлэг / түбэр-түбэр гүйлгэнэ, / түби дэлхэйн, / тала дайдын холые / түгдэ харбан, / дүтэ болгон, / хүдэр хүлдөө орёоно (Д. Жалсараев); Нүгөөдэнь түргэн солбон, зоригтой, багахан бэетэй – хүбүүн бүргэд (Ч. Цыдендамбаев); һалхин түргэн һалхин шэнги хурдан, шуумар (быстрый, как ветер): Теэд Аламжын толгойгоо залажа үрдеэгүй байхада, һалхин түргэн мориной гүйдэл соо хоёрдохи монгол ута аргамжаар хэһэн бугуули тэрэнэй хүзүүндэ хаяха мүртөө гэдэргэ һуун угзарба (Д. Батожабай); түргэн залитай саг зуурын, түргэн үнгэрдэг (мимолётный, преходящий – о радости): Нагаса эжымни намайе хамшаглахадаа түргэн залитайш, богони саг соо һайн болонош гэдэг һэн; түргэн үбшэн гэнтэ элирэн гаража хүнэй аминда аюул ушаруулдаг үбшэн (скоротечная болезнь); түргэн хүдэлсэтэй хурдан, шуумгай, солбон, бушуу (шустрый, проворный): Нюур шарайнь барагар, түргэн хүдэлсэтэй шара нюдэниинь эсэһэн юумэдэл һүлмэгэр номхон болонхой (Ж. Тумунов); түргэн туhаламжа дуудалгаар богони саг соо ерэжэ, эмнэлгэ хэлгэ (скорая помощь): Уласай мүнгөөр түргэн туһаламжа хүргэлгэдэ 17 автомобиль абтагдаа (hural — buryatia. ru); түргэн зантай (гү, али сухалтай, ууртай), уур түргэнтэй огсом, агсам, зайраа, салшаа (вспыльчивый): Энэ асуудалынь түргэн зантай Буда Гомбоевичые гал дүлэн болгобо (Ц. Шагжин); Түргэн сухалтай Санжимаагай тэрэ дороо болихогүйдэ, энеэдэмнай ханяадан болохонь гэжэ бараглаһан һамгад эбтэйгээр шууяагаа татажархина (З. Гомбожабай); түргэн гомдосотой гомдоходоо бэлэн, ѳѳнтэгшэ, голхоромгой (обидчивый); ухаагаа түргэн гүйлгэдэг һүбэлгэн, өөрэ, һонор, долонгир, солоохойтой (сообразительный, смышлёный): Эрдэни – набтархан бэетэй, ехэл һүбэлгэн, шуран, ухаагаа түргэн гүйлгэдэг хүн бэлэй (Б.-Б. Намсарайн); түргэн бороо саг зуура ороод болиһон хура (кратковременный дождь): – Зүүн урдуурнай мүр мүхигүй түргэн бороо оробо хаш (Д.-Д. Дугаров); түргэн хайлуулга хурдан шэнгэн болголго (скоростная плавка); түргэн сагаан ург. сэхэ эшэтэй, үдэлиг гүн онитой набшаһатай, сагаан сэсэгтэй олон наһатай үбһэлиг ургамал (вздуплодник, растёт на высоких местах, полезен овцам, когда трава выросла и они начинают наедаться); түргэн түүхэй, удаан даамай ажал хэрэгтэ мэгдэнгеэр хандажа болохогүй (≈ дорого да мило, дёшево да гнило); түргэн гол далайда (гү, али адагтаа) хүрэдэггүй (Оньһ. ү.) һайнаар бодоод шиидхэбэриеэ гаргаха хэрэгтэй (быстрая река до моря (или устья) не доходит); 2) үсөөн шанга (сильный, жгучий – о морозе): үбэлэй түргэн хүйтэн; ○ бушуу, хурдан гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. наречи хурдаар, шуумайса (быстро, стремглав): Эсэгынгээ иимэ түргэн хубилашаһаниие, уян сэдьхэлтэй болошоһониие тэрэ бүтүүхэн гайхаад, мүн баясаад абаба (С. Цырендоржиев); түргэн бушуу (гү, али шамдуун) удаашаруулангүйгөөр, яаралтайгаар (быстро, спешно): – Зай, тамхи татаха дуратай хүн байгаа һаа, түргэн бушуу наашаа ерэгты (Г. Цыдынжапов); дары түргэн һаатангүй, хурдаар (незамедлительно, быстро): Гомбоһоо дары түргэн һалабалшни, холо дээрэ гэжэ би һананам (Ц. Дон); түргэн гэшхэлхэ хурдаар алхалха (быстро шагать): Орой дээрэхи үһэнэйнгөө оболзон хүдэлөөшье һаань, шанаа хасарайнгаа хонхойтор шүдөө шангаар зуугаад, хүбүүгээ хойноо дахуулаад, отог балгаан тээшээ оромгүй түргэн гэшхэлбэ (Б. Мунгонов); түргэ түргэн хойно хойноһоонь (быстро-быстро): Нэгэ хирэ болоод байхадал абгайханай амин дээрэтэбэ хэбэртэй, түргэ түргэн хамараа һоросогообо (А. Жамбалдоржиев); түргэ түргэн амилха амяа абажа ядан амисхалха (часто дышать); түргэ түргэн дохисогоохо дохигонохо, дохигоноод һалахагүй (часто, то и дело кланяться); 3. юум н. 1) уулын эгсэ ташалан (крутой склон горы): Уулын түргэн мори зобоохо, уурай түргэн хүниие зобоохо (Оньһ. ү.); 2) огсом, агсам, салшаа зан (вспыльчивость).