СУЛА I

1. тэмд. н. 1) бажагар, бүхэ, хүшэтэй, хүдэр, элүүр энхэ (крепкий, здоровый): Тиигэбэшье урдань урма баяраа мохожо, һүр һүлдэеэ алдаһан, али бүхы юумэндэ хайша хэрэгээр хандадаг болошоһон бэшэ, харин үшөөл сула, шиираг, шэлдэн улаан үбгэжөөл харагдаа һэн (Д. Эрдынеев); сула сэбэр бажагар, бэе һайтай (пышущий здоровьем, крепкий): Станциин хажуу тээ табан километрын газарта халуудаһандаа улаан шарайтай болоһон сула сэбэр хубүүд жагсаалай һургуули хэжэ байба (Ж. Тумунов); сула бэетэй бажагар, шамбай бэетэй (крепкого, хорошего здоровья): Тэрэмни ондоо класс дүүргэжэ байһан, булай эдеэшэг, сула бэетэй, пүлсэгэрхэн хасарнуудтай басаган һэн (Ц. Цырендоржиев); 2) шэлж. баян, мүнгэн, эд зѳѳри ехэтэй, ядабаригүй, шадалтай (зажиточный, обеспеченный); сула айл шадалтай, ядабаригүй, баян бардам айл (зажиточная семья): Энэ басаганай абын мэндэ байха үедэ тэдээнэйхи яһала сула айл гэжэ тоологдодог байгаа (Ц. Шагжин); сула хүн а) һайн бэетэй, бэе һайтай хүн (крепкий, здоровый человек); б) мүнгэн, эд зөөри ехэтэй хүн (зажиточный человек); 3) үргэлжэ, таһалгаряагүй, сэбэр, холисогүй (сплошной, цельный, монолитный): Бэе бэедээ сула хана болотороо няалдашаһан үнеэдые хара гүрөөһэн хоёр тээшэнь сэсэртэрнь этэржэ, намайе харангүй, мүрөөрни мүшхэн, нам тээшэ дүтэлжэ ябаба (С. Доржиев); сула мяхан яһагүй ганса мяхан (сплошная мякоть – о мясе без костей, филе): Яһануудыень, шулагдаһан сула мяхануудыень ами амяарайнь шанана, гэдэһэ доторыень аршажа, горхоной уһанда һайса угаагаад, өөхэ шуһантайнь холин, дамбар болгоно (Б. Санжин, Б. Дандарон); сула уһан үргэлжэ ганса уһан (сплошная вода): Энээнһээ урдахи гурбан жэл соо хатажа зобообди, харин гурбан жэлэй саана сула уһан соо орообди (Ц. Цырендоржиев); сула алтан шэжэр алтан, холисогүй алтан (чистое золото): Алтанай шоройе олон удаа угааха бүри, элдэб үлүү юумэнүүдынь уһанаар урдажа ошоод, гансал сула алтаниинь оёортонь үлдэдэг ха юм (Ч. Цыдендамбаев); сула мүнгэн холисогүй мүнгэн (чистое серебро): Тэдэ зоной зариманиинь алталмал, үгышье һаа сула мүнгэн сайн халбагануудаар аяга сооһоо тарган хониной хэршэмэг мяха этэшэлэн гаргажа эдинэд (Д. Батожабай); сула шулуун газар шулуунһаа ондоо юумэгүй газар (не земля, а сплошной камень); сула боржон шулуун хахалагдаагүй, бүхэли, бүтэн боржон шулуун (цельный гранит); үргэлжэ сула һуури бүхэли шулуугаар хэһэн һуури (монолитный постамент); ○ сүлхэ, хүдэр гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. наречи дууһан, хуу, булта, үргэлжэ, ганса (сплошь, совершенно, совсем, всё, один только): Юундэшьеб сула жэхын татаад, шэлэ хүзүүн руугаа мүльһэ хүүлээд ябаһан түхэлтэй (Ж. Тумунов); эндэ сула һамгад эндэ ганса һамгад (здесь одни только женщины); сула нойтон дэгэл шал нойтон дэгэл, хуу нороһон дэгэл (шуба вся мокрая); сула хара үһэн хаб хара үһэн, нэгэшье сагаан үһэгүй (сплошь чёрные волосы): Хүхэ косынка дороһоонь бултайһан сула хара үһэниинь, ууртайгаар ялаганаһан нюдэдынь ямар нэгэн нугаршагүй зоригой шэнжэ түхөөһэндэл Санжада һанагдаба (А. Ангархаев); сула хүлһэн ехээр хүлэрһэн, хүлһэ адхарһан (весь в поту): Моринииньшье сула хүлһэн, зай забһаргүй хүндөөр амилжа, халта байлгажа, зүг бүхэн тээшэ хараашалха хоорондонь зали абана (Ц.-Д. Хамаев); гуталынь сула шабар болошоо гуталынь хуу шабар болошоо (обувь вся облипла глиной); сула туранхай хоро хобшогор, яһан хэдэргэ (совсем тощий); сула тэнэг шал тэнэг (круглый дурак); сула эсэгэ боложо байна эсэгэдээ адли боложо ябана (он становится всё больше похожим на отца); 2) ходо, үргэлжэ, ото (постоянно, часто, всё время): Үсөөн үгэтэй, оролдосо ехэтэй, сулал энэ тэрэ юумэ хэжэ байдаг Зубов мүнөө карта дээрэ элдэб тэмдэгүүдые табижа һууба (Ж. Тумунов); сула хожомдожо ерэхэ ходо юумэнһээ үлэжэ ябаха, ходо юумэнһээ орой ерэжэ байха (постоянно приходить с опозданием).