СОГ

1. юум. н. 1) дүлэ гарахаяа болитороо шатаһан түлишэ (тлеющий уголёк): Галай залиран байхадань, үнэһэн соохи согуудынь үнгэ зүһэеэ хубилган, улайран харлан носожо, дээгүүрнь саһан сасагдан ууяна (Ц.-Ж. Жимбиев); уб улаан сог һая дүрэжэ байһан түлишэ (раскалённые угли): Удаань уб улаан сог асараад, тэрэ домбодоо Алёнын хэхые Доржо бүришье гайхаба (Ч. Цыдендамбаев); ◊ сог дээрэ һууһандал, халуун сог залгиһан мэтэ һуужа байжа ядан, хиигээ хүдэлһэн, хиирүү (≈ как на иголках – о крайне неспокойном, нервном состоянии): Жэшээлхэдэ, унагаяа үгылһэн гүүн зосоогоо халуун сог залгиһан мэтэ, галзуу нюдөөр ерэһэн харгы тээшээ харан, хирэ-хирэ болоод лэ аашалан байна (З. Гомбожабай); 2) шэлж. ямар нэгэ мэдэрэлэй эхин, үүсэлгэ, тэмдэг, урма оролго, һэргэлэн бололго, һожор абьяас, улиг дуран, охин, сортоо (огонёк, искорка как проявление какого-л. чувства, оживление, запал); сог оролго урматай бололго (оживление); сог зали ямар нэгэ мэдэрэлэй эхин, урма оролго, һэргэлэн бололго, һожор абьяас, улиг дуран, охин, сортоо (огонёк, искорка, оживление, запал): Тугаарай досоом бушаганажа байгаа дайшалхы сог залимни гэнтэ унтаран залиржа, өөрымни айдаһан хүрэшэбэ (С. Доржиев); Түрэл хэлэ, соёлоо хүгжөөхэ талаар ехээр бадаржа байһан хүнүүдэй сог зали унтаршаһан юм (Л. Шагдаров); сог залитай урматай, һэргэлэн, хүхюун, зугаатай (оживлённый, с огоньком): Тиибэшье Жалмын һайхан шарай харахадаа, Аламжын бүхэтэр нюрган тэниижэ, эсэнхэй балсангынь шангадажа, уйтай шарайнь сог залитай болодог һэн (Д. Батожабай); сог залигүй болошоһон хараса һүлмэгэр, унтаршаһан хараса (потухший взор); сог залигүй болошоһон нюур уруу дуруу, урмаа хухарһан нюур (грустное, расстроенное лицо): Тиихэдээ мэнэ һаяхан хүхюутэй ябаһан нюурынь сог залигүй болошобо (Д. Батожабай); сог ехэтэй обтой, омогтой, дорюун (резвый, живой): Хун сагаан хонин – хониной дээжэ, / Солбон хара хонин сог ехэтэй, / Хүйлэн боро хонин хүндэгүй, / Хара толгойто хонин хаанашье элбэг, / Шара толгойто хонин шамбай зээрэг (Х. Намсараев); сог жабхалан охин, сортоо, һожор абьяас (живость, задор); залуугай сог жабхалан залуу наһанай охин, хүнгэн дорюун байлга, об (юношеский задор); 3) һүр, һүр һүлдэ, жабхалан (величие, могущество): Э дэйнгээ хэмжүүртэй зохилдуулан, шэмэг хубсаһа һайн тэдые үмдэ; хубсаһан эзэнтэеэ хамта түрэһэн мэтэ хүндэ сог ба һүр жабхалан оруулха (Э.-Х. Галшиев); 4) шаж. габьяа (религиозная заслуга): Y ргэлжэ буянда хэшээжэ байнаб гэжэ омогшожо, хилэнсэ бү үйлэдэ; сог олбори ехэ болобошье, хаанай заршамтай нэгэнтэ харшалаа һаа, хуулиин засаг магад бууха (Э.-Х. Галшиев); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. согто адли үнгэтэй (похожий на тлеющий уголёк): Шангаар татагдаһан хатуу номон шэнги болотор нидхэеэ ниилүүлжэ, сог шара нюдэнүүдһээ гал сахилуулжа байһан мэтэ, Аламжын шүдэн шулуун хүхэ уралаа зуужа, булад таха боложо харагдана (Д. Батожабай); сог улаан согто адли улаан (красный как уголёк): Ван-Түмэр тэрэнэй арада дүтэлэн, сог улаан нюдөөрөө Аламжын нюрга хайража ябаһан мэтэ үзэгдөө һэн (Д. Батожабай); сог харахан унтаршаһан сог мэтэ хара (чёрный как потухший уголёк): …тэбдүү асуудал басагые тамалжа, гэрэлтэ ерээдүйнь гэнтэ нарагүй, уйдхартай тулюур шэнгеэр үзэгдэхэдэнь, сог харахан нюдөө һуладхан, уруугаа харан гажараа (Ц.-Д. Хамаев).