СЭБЭРЛЭХЭ

үйлэ ү. 1) арюун, хог шорой, хирэ буртаггүй болгохо, арюудхаха, арилгаха, аршаха, угааха (очищать, убирать, шелушить, напр. зёрна): Хубсаhа хунарайнгаа шабар Насагай сэбэрлэжэ эхилхэдэнь, тон хажуудань, уhанай шолшогонохо, удаань юушьеб hэжэрhэн абяан дуулдаба (Г.-Д. Дамбаев); хубсаһа сэбэрлэхэ хубсаһанай хирэ тооһыень арилгаха (чистить одежду): Энэ үдэшын хатар нааданда ошохоёо тугаарһаа хойшо хубсаһаяа сэбэрлэжэ, утюгдажа, гоёжо гараһан басаганиинь удааншье болонгүй, уруу дуруухан бусажа ерэбэ (Ц.-Д. Хамаев); гэр соохиёо сэбэрлэхэ (хуряаха) гэртээ тооһоо аршажа, шала юумэеэ угааха (убирать помещение): Үглөөнhөө хойшо гэр соохиёо сэбэрлэжэ, эд бараагаа эмхидхэн, байра байрадань табижа, шалаяа угаажа дүүргээд, угаадаhаяа газаа адхаад, гэртээ орожо ябаhан Хорло тэдэниие харамсаараа баяртайгаар угтан ошожо, хорёогойнгоо үүдэ нээбэ (Г.-Д. Дамбаев); Бишни үбдэшөөд, гэр соохиёо сэбэрлээ хуряагаагүй, тооhо шоройгоо аршаа, хамаагүй байнаб (Г.-Д. Дамбаев); стол сэбэрлэхэ эдеэлһэнэй һүүлээр муухай аяга шанагаа абаад, столоо аршаха (убирать со стола): Сэндэмэ кухни руугаа орожо, шасарганын шүүһэ хүйтэн уһантай холин уугаад, түргэхэн столоо сэбэрлээд, плиткэ дээрэ сай табяад, өөрынгөө таһалгада орожо хубсалба (С. Цырендоржиев); уһа сэбэрлэхэ уһа арюун, хоротой бодосгүй болгохо (очишать воду): уһа сэбэрлэхэ станци; газар сэбэрлэхэ үлүү юумэ абажа хаяад, сэбэр зохид болгохо (расчищать место): Хойгуураа ташуугаар ханатаад, һалхинһаа халхалагдаһан хонхорто хонохые хүбүүн шиидэжэ, орбонтоёо оглорон унаһан бүдүүн шэнэһэнһээ хуурай гэшүүһэ хухалан асараад, түүдэг носоохоор саһыень сэбэрлэһэн газартаа обоолбо (Д.-Д. Дугаров); пеэшэнэй хоолой сэбэрлэхэ хюузаар гү, али тусхай бодосоор пеэшэнэй хоолойн хөө, эһэ тортогһоо арилгаха (чистить печную трубу); (үрэһэ) хүрэнгэ сэбэрлэхэ агаарай урадхал, һалхинда хиидхэжэ орооһо мэхиинэ, хог хоёргүй болгохо (очищать семена): Хабарай тарилгын хаһа дүтэлжэ, хүрэнгэеэ үдэр һүнигүй сэбэрлэжэ захаланхай (М. Осодоев); ой сэбэрлэхэ модо сабшажа, түгсэгыень һэндэжэ, газарыень юумэ тарихада гү, али барихада бэлдэхэ (расчищать лес); шарха сэбэрлэхэ шархада тусхай бодос түрхижэ арюудхаха (обработать, промыть рану); хото сэбэрлэхэ ехээр уһа уулгажа бөөлжүүлхэ (промывать желудок); шүдөө сэбэрлэхэ шүдөө арилгаха (чистить зубы); минэнүүдһээ сэбэрлэхэ минэнүүдые аюулгүй болгохо (разминировать, очищать от мин); яла-сала (гү, али доло, зада) сэбэрлэхэ ялайтарнь үрэжэ арилгаха (чистить до блеска): Анханай агнуушахан һанаатай һэн тула би нэн түрүүн хоёр аматай хүрхигэр хара дорбиинхоёо ханзын саанаһаа гаргажа, яла-сала сэбэрлээд, дари һомо гээшыень дайдын ехээр бэлдэбэб (С. Доржиев); Үбгэжөөл үдэ болотор малай хотон, хорёо соохиие доло сэбэрлээд, шүүд халта амаржа хэбтэхэ һанаатай гэртээ ерэбэ (М. Осодоев); Бусажа ерэтэрнь Айдай үсэгэлдэрэй зобооһон саһашынгаа оньһые зада сэбэрлээд байба (С. Доржиев); үлеэжэ сэбэрлэхэ үлеэжэ муухай юумэ гаргаха (продувать): Ардан тэсэнгүй, орооһо альгандаа хабсаран нюхажа, шорой тооһыень үлеэжэ сэбэрлээд, ама руугаа хээдхибэ (М. Осодоев); хиидхэн сэбэрлэхэ агаарай урадхал хэрэглэжэ орооһо мэхиинэ, хог хоёргүй болгохо (провеивать): Хоёр хүнэгөөр дүүрэн орооhо hалхинда хиидхэн сэбэрлээ гэжэ hанааб (Г.-Д. Дамбаев); сэбэрлэдэг хамжаан байра, гэр, офис болон оршон тойронхи газарнуудые сэбэрлэхэ үүргэтэй мэргэжэhэн тусхай компани (клининговая компания); 2) хальһыень абаха, зулаха, мүлихэ (очищать от кожуры, коры): Ардан халуун хартаабха үлеэн байжа сэбэрлээд, тэрээндээ дабһа түрхижэ, ехэтэ амтархан эдеэд, дээрэһээнь сайгаа һоросогооно (М. Осодоев).