СЭБЭР

1. тэмд. н. 1) хирэ тооһогүй, бузар буртаггүй, арюун, тунгалаг, холисогүй (чистый): Сайлаад, эдеэлээд байхадамнай, халуун банида орожо, харгын элһэ тооһон, хирэ боромнай хобхорон, сэбэр болобобди (Б.-Б. Намсарайн); сэбэр сэмсэгэр бэедээ ариг, хубсаһандаа нарин нягта, бэеэ нарин нягтаар ябуулһан (чистый, опрятный); сэбэр стакан хирэгүй, угаагдаһан шэл амһарта (чистый стакан): Стол дээрэ байһан сэбэр стаканда багаханаар архи хээд, газаашаа гаража сэржэмдээд ерэбэ (Б. Мунгонов); сэбэр тетрадь шэб шэнэ, юумэ бэшэгдээгүй тетрадь (чистая, новая тетрадь): Тиигээд столойнгоо һугалга сооһоо сэбэр тетрадь гаргажа, нэгэ хуудаһа таһалаад, бэшэжэ оробо (С. Цырендоржиев); сэбэр уһан тунгалаг, холисогүй уһан (чистая вода): Эндэ тэндэ бургааhа һөөгүүд горхоной эрье руу найгашоод, хүйтэн сэбэр уhандань hаглагар ногоон залаануудаа угаан угаан сэрбэлзэнэд (Б. Мунгонов); сэбэр агаар утаа, тооһогүй, тунгалаг, амилхада гоё агаар (чистый, свежий воздух): Май һарын үглөөгүүр нэгэл жэгтэйхэн даа: юундэшьеб сээжэеэ сэлижэ, ундан мэтэ сэбэр агаар һорон, дуу дуулан алхалһайб гэхээр (Ц.-Д. Хамаев); сэбэр тала (гү, али газар) задагай зайдан, хуудам тала, хээрэ (чистое, открытое поле): Манайхин тэдэниие буудангүй сэбэр газарта гараад, моридоо баалажа оробо (Ж. Тумунов); сэбэр хүдэлмэри дутагдалгүй, нарин нягтаар, оролдосотой бэрхээр хэһэн ажал (чистая, тщательно сделанная работа); сэбэр олзо татабари ба бусад түлбэригүй олзо оршо (чистый доход); сэбэр мүнгэн даралтаһаа гадна гар дээрэ абаһан мүнгэн (чистоган); сэбэр шэгнүүр хайрсаг, боошохо, мэшээг, саарһан тулам г.м. амһартагүй шэгнүүр (нетто); сэбэр мяхан доторгүй, ганса мяхан, гудад мяхан (чистое мясо, без потрохов и т.д.); сэбэр алтан холисогүй, шэжэр алтан (чистое золото); сэбэр ород хэлээр тордиһогүй, алдуугүй ород хэлээр (на чистом русском языке): Иимэ набтархан, хараха янзада ташарайгүйхэн, тэрэ мүртөө ондоо, монгол яһанай хүнэй кафедра дээрэһээ иимэ хурса сэбэр ород хэлээр хэлэжэ байгаашань заримадые һонирхуулна (Ч. Цыдендамбаев); сэбэр (дам) харгыда орохо зүб харгыда орохо, мүн харгыда орохо (вступать на честный путь); сэбэр болотор угааха һайнаар, хирэгүй болотор угааха (чисто мыть); 2) шэлж. гоё, һайхан, үзэсхэлэнтэ, юрэ бусын, жэгтэй, илгарма, аргагүй зохид, айхабтар һайхан (прекрасный, красивый, великолепный): Даруу түбшэн зантайш, атаархама сэбэр бэетэйш, шарайтайш, һуралсалдаашье хүнэй доро ородоггүйш (С. Цырендоржиев); Тиимэһээ сэдьхэл бодолтнайшье сэбэр ха юм (С. Цырендоржиев); сэбэр гоё (гү, али һайхан, сэгсэ) а) үзэсхэлэнтэ, юрэ бусын, жэгтэй, илгарма (красивый, пригожий): Эхэнь хара хүхэ шэршүү дэгэл дээгүүрээ хара уужа үмдэжэ, мүнгэн бүлсүүргэ, нариихан улаан орхимжо зүүхэдээ сэбэр гоёшье, залуушье боложо харагдана (Ч. Цыдендамбаев); Юрэдөө, тэрэнэй хэдытэйшье болоһыень мэдэхээр бэшэ, нюур шарайнь сэбэр һайхан зандаал гээшэ ха (Ц.-Ж. Жимбиев); Дэжэдни алта мүнгөөр, хоргой торгоор яларжа, эрдэни субадаар бүтээгдэһэн ордон соо сэбэр сэгсэ зоной дунда байна гэжэ Шоён һанаад туршаба (А. Ангархаев); б) хөөрхэн шарай, бэеын һайхан (красота, миловидность): Гансал хонинойнгоо һү нюур шарайдаа сүршөөд ябахадаа, манай эндэхи басагад сэбэр һайханаараа ямаршье орон нютагай абхайнуудһаа дутахагүй бэшэ аал?! (Ц.-Ж. Жимбиев); сэбэр сэндэр үнгэ гоё, һайхан (прекрасный, великолепный); сэбэр хубсаһан а) хирэгүй, угаагдаһан хубсаһан (чистая одежда): Хубсаһаниинь хододоо сэбэр, үһэеэ өөрөө заһажархиха, үглөө бүхэндэ һахалаа хюһаха (С. Цырендоржиев); б) гоё һайхан, гоёлой хубсаһан (красивая одежда); сэбэр (һайхан) шарай үзэсхэлэнтэ шарай (красивое лицо): Мундуу шиираг бэетэй, омог дорюун зантай, зурагтал сэбэр шарайтай Ринчин Светланын нюдэндэ дорьбогүйхэнөөр, хайратайханаар харагдаадхиба (С. Цырендоржиев); Тэрэ эхэнэрэй барбагар ута hорьмоhотой, дабхаряатай, сиилэн хүхэ, хаража ханашагүй урин нюдэн, тэгшэхэн хамар, сэбэр hайхан шарай Насагай зүрхэ хүлгөөнэ (Г.-Д. Дамбаев); сэбэр һайхан басаган илгарма гоё басаган (красивая девушка); сэбэр хүн һайхан, гоё хүн (красивый человек, красавец); 3) шэлж. хирэгүй, үнэншэ, үнэн сэхэ, шударга (чистый, безупречный, честный): Хүлисыш даа, гэр бүлынгөө урда һэшхэлни тиимэшье сэбэр бэшэл даа (А. Ангархаев); сэбэр сэхэ үнэншэ, үнэн сэхэ, шударга (прямой, откровенный, правдивый): Наһан соогоо худалаар хэлэжэ үзөөгүй, сэбэр сэхэ эжымни нютаг зонойнгоо урда худалша боложо харагдахань гээшэ гү?! (Ц. Шагжин); сэбэр сэхэ ябаха үнэн шударгыгаар ажамидарха (жить праведно, честно): Дэжэдые адаглахадаа, өөрынгөө эдир наһые, сэбэр сэхэ ябаһанаа Мария Яковлевна толгойдоо оруулба (А. Ангархаев); сэбэр арюун сэдьхэл хирэгүй, муу һанаагүй, һайхан сэдьхэл (чистые мысли); сэбэр һанаатай һайн һанаатай, һайхан сэдьхэлтэй, муу һанаагүй (с чистыми помыслами): Үгэтэй дуутай энэ эхэнэрые лаб лэ сэбэр һанаатай хүн ха гэжэ тухайлһандаа Дылык Доржиевич иигэжэ ама бардамаар һуражархёод, юун гэжэ харюусагша ааб гэжэ хүлеэн байба (Ж. Тумунов); ○ ариг, арюун, сарюун, сэхэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. наречи 1) һайнаар, нарин нягтаар, дутагдалгүйгөөр (чисто, тщательно, хорошо): Удаань бодолгото болон һууха зуураа гэр соогуурнь хараашалжа, тулюур лэ байдалтай байна даа гэжэ бодоод, сүүмхэ сооһоо сагаан бүд гаргажа: – Энээгээр басагаяа хушагты. Сэбэр байлгаха хэрэгтэй (Б. Санжин, Б. Дандарон); сэбэр хэгдэһэн ажал нарин нягтаар хэгдэһэн ажал (чисто сделанная работа); сэбэр ябаха бэеэ нарин нягтаар абажа ябаха (быть чистоплотным): Сэбэр ябахада сээжэдэ һонор, һалан ябахада һанаан балар (Оньһ. ү.); сэбэр бэшэлгэ заһалтагүй, нарин нягта бэшэлгэ (чистописание): Тиигээд Илья Ильич сэбэр бэшэлгын аша туһа тухай, анханда өөрөө сэбэр бэшэлгээр хододоо магтуулдаг тухайгаа хөөрэнэ (Ч. Цыдендамбаев); 2) гоёор, һайханаар (прекрасно): Y бэлэй д эгэлни сэбэр оёгдоо.