САЙ

юум. н. сайн набшаhа бусалhан уhанда эдеэшүүлhэн умдан. Урда сагта Буряад орондо сайн ургадаггүй дээрэhээ, мүн худалдаа наймаанай эхилээдүй сагта буряад зон нютагтаа ургадаг элдэб ургамалай набшаhа суглуулжа хатаагаад, сай буйлуулдаг байhан гээшэ. Сайн бүридэлдэ юун ороноб гэбэл: үлирэй набшаhан, hүдэнэй эшэ, нохойн хоншоорой набшаhан г.м. (чай): Энэмнай наһатай болоһон хүн хадаа халуун сай уугаагүйдөө һанаагаа амардаггүй. Сай гээшэ тэрэнэй хамаг бүхы жаргалынь бэшэ юм аа гү гэжэ заримдаа һанахаар болодог юм (Б. Мунгонов); Сай шанахада шабганса һайн, шабааһа түүхэдэ хүүгэд һайн (Оньһ. ү.); һү тэй сай эдеэшүүлhэн сайда малай hү нэмэжэ сайлгаhан сай (чай с молоком): Сэдэн Бабуевич һүни дунда энэ айлые һабандуулбаб гэжэ һанаашье һаа, һүтэй сай харахадаа абяагүй һууна (Д. Эрдынеев); хара сай hү хэжэ сагаалагдаагүй, миин эдеэшүүлhэн сай (чай без молока): Эртэ үглөөгүүр хара сай уугаад гараһан Арданай досоо юундэб даа гансата харлажа, эдеэлхэ дураниинь хүрэбэ (М. Осодоев); ногоон сай дулаан оронhоо асарагдадаг дарамал набшаhан сай; ногоон сай эдеэшүүлhэн умдан (зелёный чай): Тэдээн сооһоо гансал ногоон сай унда харяасатай, садхаасатай, үлэтэй гэжэ манай эндэхи малшад шэлэдэг һэн (Ц.-Ж. Жимбиев); шара сай эдеэшүүлэгдэhэн ногоон сай (заваренный зелёный чай): Энэ гэр соо Шнелль зөөлэн һуудалда налайшанхай, хажуудаа дуб шэрээ дээрэ угалзатай хитад паалан аяга соо шара сай хэжэ табинхай, үе-үе абажа һорон хөөрэнэ (А. Ангархаев); хурьган сай бутархай жэжэ набшаhанhаа бүридэhэн тусхай сортын сай эдеэшүүлдэг бодос (байховый чай): Һүүлшын үедэ магазинуудта элдэб янзын сайнууд элбэгжээ: мүнгэн саарһанда орёолготой хурьган сай, альганай шэнээн прессованно сай, тэбхэрхэн комбинированнэ сайшье бии болоо (Ц.-Ж. Жимбиев); зутараан (гү, али зутантай) сай эдеэшүүлhэн сайда малай дотор өөхэнэй тоhон соо талха хууража хээд, дабhа, hү нэмэжэ буйлуулhан умдан (чай, заправленный поджаренной мукой): Заяаханай ерэдэг үдэрнүүдые мэдэхэ болошоһон тула зутараан сайгаа шанажа, эдеэ хоол бэлдэжэрхёод һуудаг һэн (Ц.-Д. Хамаев); Хотынгоо харлажа эхилхэдэ, Нордоб дархан Балжад хүгшэнэй шанаhан зутантай сай хажуудахи стул дээрэhээ абажа, энгэр руугаа адхан балгамсаараа хахаба, ханяаба (Г.-Д. Дамбаев); талхатай сай малай дотор өөхэндэ хуураhан талха hамарhан хара сай. Иимэ сай үнеэнэй түрөөгүй үедэ, хуураhан талхаар зөөлэрүүлжэ уудаг байгаа юм (чай, заправленный поджаренной мукой); шамартай сай өөхэндэ хуураhан талха холиhон сай, талхатай сай (чай с поджаренной мукой): Ефим халуун кружкада гараа дулаасуулан, шамартай сай амтархан һороно (С. Цырендоржиев); һүдэнэй сай урдань наймаанай сайн үгы байхада, буряад зон һүдэнэй эшэ, үлирэй набшаһа, нохойн хоншоорой набшаһа г.м. суглуулжа хатаагаад, сайн орондо уудаг байгаа (чай из кровохлёбки); бүрүүл сай халта сайлгаhан сай, һү багашагаар нэмэһэн сай (слегка забелённый чай); дабһатай сай эдеэшүүлhэн сайда дабhа нэмэжэ буйлуулhан умдан (солёный чай); зөөлэн сай сэл. дарамал ногоон сай (прессованный чай); сагаанай сай дарамал ногоон сайн дүрбэнэй нэгэ хуби, энээниие тэмээнэй нооһоор орёогоод, бэлэг табилгын үедэ хүбүүнэй тала худагыдаа баридаг байгаа (четверть кирпича чаю); тэбхэ сай хори сагаанай сайн хахад (одна восьмая кирпича чаю): – Нэгэ тэбхэ сай оложо үгэхэгүй хүн гүш? (Г. Цыдынжапов); гашуун сай үдхэн, аагтай, эхүүн сай (крепкий чай): Тиигээд гашуун сай дулаасатараа уугаад, – Махмудов намда хэрэгтэй, – гэжэ дабтан захяад, Гончаров Якимовтай землянкаһаа гаража шагнаархана (Ж. Тумунов); шэнгэн сай хуушарһан, шэнгэрһэн сай (спитой чай): Хүбүүнэй шанаһан сайе шэнгэн гэжэ Шойнён голоод, отог руу орожо, томо гэгшын хирпиисэ сай асарба (В. Гармаев); сай шэнгэн болбошье, эдеэнэй дээжэ (Оньһ. ү.) «айл гээшэ аяга сайгаар үгырөөгүй юм» гэжэ урданай наһатайшуул хэлэдэг байһан, тиин ороһон гараһанда сай уулгадаг заншалтай, тиигээд хүниие хэншье һаань хүндэлхэ бүри юумэниинь наашатай байдаг гэжэ тоолодог һэн (хоть чай и жидкий, он первое угощение); хооһон сай ууха хажуугаар ондоо юумэ эдингүйгөөр сай һорохо (пить один лишь чай); сай эдеэшээ сай уһантаяа һайн холигдоо, эхүүн болоо (чай заварился); сай оошохо сай амандаа һорон оруулха (пить горячий чай глотками, вбирая в рот): Бата уруу дуруу, мүртэй дуушье гаранагүй, бодолгодо хатаһан гарагар һуужа, сайгаа дэмы дэмы шурд байса оошон һороно (Х. Намсараев); сай һүлэхэ сайдаа һү нэмэхэ, сайлгаха, аянда, үбһэндэ г.м. ябахадаа, сайгаа зөөхэйгөөр һүлэдэг байгаа (забеливать чай молоком): Пеэшэнэй шэрэм дээрэ халуун сай һүлэжэ байһан һамганиинь бурханда һүзэглэһэн үбгэнэйнгөө араһаа эзэлүүдгүй хараба (Д. Батожабай); сай хүхэрхэ эдеэшүүлхэ үедөө үлүү гаратар бусалгахада, үнгэнь улаан шара бэшэ хүхэбтэр, амта муутай болодог (приобретать синюшний оттенок – о перекипячённом чае); сай үйхэ бусалжа байһан уһан соо сай хэхэ (засыпать чай прямо в кипящую воду); сай эдеэшүүлхэ сайда дээрэһээнь бусалһаар уһа эюулэжэ, нэгэ хэды саг байлгажа бэлдэхэ (заваривать чай в заварнике): Лодон бодожо, томо сайр кружка соо сай эдеэшүүлээд, нюдаргын зэргэ хаташаhан хилээмэ стол дээрэ табиба (Г.-Д. Дамбаев); сай бариха а) сайн набшаhа бусалhан уhанда эдеэшүүлhэн умда ууха, сайгаар хүндэлүүлхэ (пить чай): – Мүнөө һая Лонхындо хүрэжэ, сай баряад ерээб! (Д. Батожабай); б) сай аягалаад, хүндэлжэ байһан хүндөө гартань барюулха; урдань айлшанай ерэхэдэ, тон түрүүн сай аягалжа, сагаан эдеэн табаг табижа, һүүлээрнь мяха бүхэлеэр шанажа, духаряа ябуулдаг байгаа (угощать, потчевать чаем): Тиигээд айлшандаа сай барижа, сагаан эдеэн табаг табяад, бултаараа сайлажа һууха зуураа, Гамбал эхэнэртэеэ хоюулан тэрэ хүнэй ябаһан ябадал, зобоһон зоболон тухай һанажа, зүрхэеэ хүдэлэн, аягатай сайнуудаа бүтүү шурд гэтэр һоросогоолдон һуугаад һэн (Х. Намсараев); яһанайнгаа хүлһэ гаратараа сай ууха садатараа амтатай халуун сай ууха, ханатараа сай ууха (пить чай до седьмого пота); сайда орохо сайгүй байжа шадахаяа болихо (пристраститься к чаю).