САГАА(Н) I

н) 1. тэмд. н. 1) саһанай гү, али һүнэй үнгэтэй, һаруул, сайбар (белый): Дээрээ үрмэдэһэ ургаһан анханай муухан гэрэй орондо, шэнэ хушалтатай, шабардагдаад, сагаан будагаар будагдаһан нюдэ һаргама гэрхэн һууба (Ч. Цыдендамбаев); дун сагаан дунда адли саб сагаан (белоснежный): Доржо энэ хүл нюсэгэн эхэнэрэй алтарма һайхан гэзэгые, эрэ хүнэй сарбуу шэнги бүдүүн сарбуутай гарые, дун сагаан шүдэдые адаглан харана (Ч. Цыдендамбаев); хун сагаан хун шубуунда адли сагаан үнгэтэй (белоснежный, белый): Удангүй нэхы «дэгэлһээ» сүлөөрһэн хун сагаан хонин нэгэ удаа бэеэ һэгсэрээд, хорёогой үүдэн тээшэ маараһаар гүйжэ ошоно (Д.-Д. Дугаров); үндэгэн сагаан үндэгэнэй хальһанда адли сайбар үнгэтэй, саб сагаан (белый-пребелый): Шэлдэй занги өөрөө гаража, айлшадаа угтаад, амяараа байһан үндэгэн сагаан гэртэ оруулба (Б. Санжин, Б. Дандарон); һүн сагаан һүндэ адли үнгэтэй, һүнтэй жэшэмэ, сиибэгэр (молочно-белый): Үнэһөөр сэбэрлэгдэһэн зэд гүсэ шэнги улаан наран һүн сагаан үүлэ манан арайхан харагдана (Ч. Цыдендамбаев); сахюур сагаан сахюурта адли сайбар үнгэтэй (белый-пребелый): Нарин Тойбон нохойгоо баруун дүрөөнһөө уяад, Нахин Шонхор шубуугаа баруун мүрэн дээрээ даруулаад, хүүгэн дүүхэй Башаалайгаа һундалдуулаад, сахю ур сагаан хабсагайда ошобо (Арадай онтохонһоо); сарьяма (гү, али сахилма) сагаан нюдэ һаргама, ялагар хурса, саб сагаан (ослепительно белый): Саһатай хүртэй харгыгаар сахилма сагаан гэрэл сасаруулан, парторгын хүнгэн брезентүүхэ хурдан харайсатайгаар хаялуулна (Б. Мунгонов); сагаан буурал сайбар буурал, сайбар зүһэнь диилэнги буурал (светло-чалый): Ойн модод сагаан буурал намаагаар намаалшаһан юм шэнги, сэн бүүгээр бүрхөөгдэнхэй (Х. Намсараев); сагаан боро сайбар боро, сагаан үнгэнь диилэнги боро зүһэ (светло-серый): Мүнөө тэрэ сагаан боро хайлгана шубуудай үрдилдэһэн мэтэ, онгосыень тойрон ниидэхые адуулан ябахадаа, нүгөө гурбан нүхэдтөө адли шаг шууяа табинагүй (Д. Эрдынеев); сагаан хүхэ сунхигар, хубхигар, зүһэ муутай, хухигар (бледный): Цэрэнпилэй шэг шарай харашагүй зүдэрүү, һүргүй сагаан хүхэ болошонхой, угаа ядахын сагта энэ үедэ алирһа жэмэсшье хүсэд эдеэшээдүй байгаа (Х. Намсараев); сагаан сэнхир сайбар хүхэ, тэнгэриин үнгэтэй, һулаар хүхэрһэн (светло-голубой): Мүн бурханайнгаа шэрээ дээрэ зулануудые бадаргаадаг, хүжэнүүдые аһаажа, нариихан сагаан сэнхир хоншуухан утаа бааюулдаг байгаабди (Ц. Шагжин); сагаан алаг эреэн, хажуу бэень дундуураа сагаантай, элдэб янзын (пегий, пёстрый): Ямаршьеб сагаан алаг шубуун «гу-гургуа» гэжэ уйтайгаар дуугаран, мүрэн дээгүүр ниидэн ошожо, мэдэгдээгүй аладта бараа таһарна (Б. Мунгонов); сагаан үүлэн бурзан үүлэн (белое облако): Хүбэн сагаан үүлэд бэе бэеэ хүлеэһэн юумэдэл хойно хойноһоо һубарилдан, сэнхир хүхэ огторгойгоор аалихан тамарна (Д. Доржиева); сагаан морин сайбар зүһэтэй морин (лошадь белой масти): Тэрэнэй унажа ябаһан хурдан сагаан морин галгүй бэлтэгэр нюдэеэ урдаһаань уйтайгаар шэглүүлэн хэбтэбэ (Д. Батожабай); сагаан манан сайбар, үдхэн манан (белый, плотный туман): Ерэхэ үглөөнэй наранаар дэгдэжэ, холын аянда гараха хүжэ сагаан манан Химниин голой хабшалнууд соогуур амарна (Д.-Д. Дугаров); сагаан хюруу бурзан, дарсагар хюруу (белый иней): Жамганов дарсагар сагаан хюруу дээгүүр шамдуун алхална (Ж. Тумунов); сагаан хорго нюдэнэй хараае хушаһан манан (бельмо): Зүүн нюдэниинь сагаан хорготой (Д. Батожабай); сагаан өөхэн арьбан, тоһолиг гадар (жир); сагаан нюур (гү, али шарай) а) сайбар шарай, бараан бэшэ нюур (белое лицо): Дансаран Вангановичай балбагар сагаан нюур дээрэ нюдэнэй ногоон шэл ялалзана (Ц.-Ж. Жимбиев); б) сунхигар, субхигар, хухигар, сухигар, хүрьһэгүй нюур (бледное лицо): Тамарын нюдэндэ Ринчинэй субхигар сагаан шарай, мэлмэн хара нюдэниинь аягын тухай томоор харагдаадхиба (С. Цырендоржиев); сагаан ордон сагаан ханатай ордон (белостенный дворец): Үндэрхэн сагаан ордоной / Эзэниинь болон һуугаарайш. / Үхинхэн һайхан бэешни / Үнгын торгоор шэмүүлхэл (Г. Цыдынжапов); хүл сагаан хүлдөө сагаан арһатай (белоногий): Хэдэн хүнүүд хүл сагаан үндэр зээрдэ мори түүдэгэй ойро асаржа, хара пулаадаар нюдыень бообод (Ч. Цыдендамбаев); төөнтэй (гү, али төөн) сагаан духадаа сайбар толботой, малаагшан (белолобый, с белым пятном на лбу): төөн сагаан дааган; сагаан эдеэн малай һү элдэб аргаар буйлуулжа бэлдэһэн хоол. Энээнэй тоодо уураг, тараг, айраг, сагаан, хоймог, аарсан, хурһан, айрһан, үрмэн, ээзгэй, зөөхэй, сүсэгы, тоһон г.м. ородог. Мүн һү, зөөхэйтэй худхажа, элдэб янзын сагаан эдеэ хэжэ болохо байгаа (белая, молочная пища): Ушар иимэһээ буряад зондомнай сагаан эдеэн бүхы юумэнэй дээжэ, эгээл ехэ хүндэнь, нангин сэржэмынь болоно бшуу (Ц.-Ж. Жимбиев); сагаан эдеэн табаг табаг соо айрһа, ээзгэй г.м. һүөөр буйлуулагдаһан эдеэн дээрэ тоһо, зөөхэй хэжэ бэлдэһэн хүндэ. М үнөө хилээмэ, бообо, печени, конфетэ оруулдаг болонхой (угощение из молочных продуктов): Жарантайн залуухан зараса басаган ерэжэ, Баданай урда набтархан табсан асараад, дээрэнь сагаан эдеэн табаг табижа, сай аягалба (Б. Санжин, Б. Дандарон); сагаан тоһон хайлуулагдаагүй тоһон (сливочное масло): Сагаахан хушалтатай стол дээрэнь табаг дүүрэн хүбэн шэнги хилээмэн, шараһан мяхан, хартаабха, шахаһан сагаан тоһон, саахар, дабһан гэхэ мэтын хоолнууд табяатай (Ц. Дон); сагаан хилээмэн ехэнхидээ шэниисын талхаар бариһан хилээмэн (белый хлеб): Удангүй хоёр хүнэй дуугаралсан ерэхэ шэмээ дуулдажа, түрүүлэн үнөөхи эхэнэр стакан сай, баахан хатааһан сагаан хилээмэ баряад орожо ерэбэ (Ц. Дон); сагаан будаа а) ута сагаан орооһотой ургамал, барайгар (рис): Сагаан будаа гү, али соево шаанги, хара уһанһаа бэшэ хоол диилэхэ зѳѳри тэрээндэ үлэдэггүй һэн (Д. Батожабай); б) бутаруулһан жэжэхэн шэниисын будаа (манная крупа); сагаан мяхан а) урбуулагдажа шанагдаһан хошхоног (прямая кишка, вывернутая жиром внутрь и сваренная): Мүнөө тэндэ мяха эдихэеэ хүлеэн ядажа һууһан бухалшан үхибүүд … саб шүүрэлдэн абажа, ормог, бөөрэ, сагаан мяха, шуһа гэхэ мэтые гартаа барин, хурсахан сагаан шүдөөр тэбхысэ хазан эдинэд (Х. Намсараев); б) тахяагай гү, али тугалай мяхан (куриное мясо или телятина); сагаан дабһан үнгэгүй, олон талатай хатуу бодоснуудһаа бүридэһэн эдеэ хоолой зүйл (поваренная соль); сагаан үхэр нюдэн улаан үхэр нюдэнэй нэгэ түрэл (белая смородина); сагаан һархяаг сагаан малгайтай мөөгэ (шампиньон полевой; боровик): Үнгэрэгшэ жэлдэ хуһан дороһоо Пелагея Осиповнагай хоёр һүүнтэ хахад сагаан һархяаг өөрөө олоһыень эндэ ороһон хүн бүхэн дуулажа, баясангүй гаража болохо юм аал? (Ч. Цыдендамбаев); томо сагаан һархяаг үргэн, сагаан, бамбагар, бага зэргэ нилагар малгайтай мөөгэ (груздь); сагаан талхан жэжээр татагдаһан талхан, дээдэ сортын шэниисын талхан (пшеничная мука высшего сорта): сагаан талхаар боово бариха; сагаан архи этиловэ спиртын уһантай холисын 40 градусай хатуу бодос, хара архи, водко (водка): Үнишье болонгүй, жолоошониинь нэгэ шэлтэй сагаан архи, үшөө нэгэ томо шэлтэй улаан архи, колбаса асарба (Б. Мунгонов); сагаан баабгай Арктикада байдаг сагаан нооһотой, загаһан болон далайн амитаниие эдидэг эгээ томо баабгай (белый медведь); сагаан үнэгэн зундаа бүрүүл, үбэлдөө сагаан зүһэтэй, үнэгэнһөө багашаг бэетэй арьяатан (песец): Ту уулада байдаг юһэн һүүлтэй сагаан үнэгэн эртэ урда сагай агууехэ Юю императорта ерэһэн юм, тиихэдэнь император тэнгэриин хүүхэн гэжэ тэрээнтэй гэрлэһэн гэхэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); сагаан һүүлтэй бүргэд һүүлдээ сагаан үдэтэй хүрин бүргэд (орлан-белохвост); сагаан шубуун захаам., түнх. хун шубуун (лебедь): Сагаан шубуун иибиитэйбди, / Хорёодой ноён баабайтайбди; сагаан галуун толгойдоо сагаан үдэтэй, һүүлэйнь үзүүр сагаабтар, загаһа барихадаа һайн шубуун (скопа): Хан-Уулын үбэрөөр сагаан галуун шэнги моридые зэргэшүүлжэ оруулһан тэргэтэй хүн һалхинтай урилдан, далда орошоно (Д. Батожабай); сагаан дэглы сагаан үдэтэй, ута хүл, хүзүүтэй, уһанай эрьеэр байдаг, загаһа жараахайгаар хооллодог шубуун (белая цапля); сагаан эрбээхэй шара, хара толбонуудтай сагаан далинуудтай эрбээхэй (белянки); сагаан дали үндэр уулада ургадаг, сагаан сэсэгтэй тэрэнгиин түрэлэй ургамал (багульник болотный): Сагаан дали, сагаан дали / Сарьдаг уулын эрдэни. / Сагаан сэдьхэл, сагаан сэдьхэл / Хун сагаан шубуун мэтэ (Р. Бальжуров); сагаан акаци түргэн ургадаг, ганда тэсэмгэй модон, робиния ложноакациевая гэһэн модоной буруу нэрэ (белая акация); сагаан хүбхэн намаг, шиигтэй газараар ургадаг торфын хүбхэн (белый мох); сагаан сэсэг а) мед. аюултай халдабарита үбшэн (оспа, когда она принялась): сагаан сэсэг тариха; б) бэлээр халдадаг үбшэн (ветряная оспа, ветрянка); сагаан шуһанай үбшэн хууш. шуһанай сагаан зүйлнүүдэй – лейкоцидуудай үлэмжэ ехэ болодог үбшэн; лейкемия, лейкоз гэжэ ондоо нэрэнүүдынь мүнөө ехэнхидээ хэрэглэгдэдэг (белокровие); сагаан шүрэ далайн оёорой үхэһэн амитадһаа бүридэһэн, сагаан дунда адли үнгэтэй шулуулиг бодос (белый коралл): Сагаан шүрэ таблажа тобшо хэдэг һэн; сагаан модон шүүр шэдэлгэ, зунай һара сагаан һүни 10 см сагаахан сэбэр модо бии шадалаараа шэдээд, хоёр бүлэг боложо, тэрэнээ бэдэрэн олодог наадан (кидание белой палочки, игра); Сагаан Дара эхэ будд. нигүүлэсхы сэдьхэлһээ хүниие сэдьхэн хайрладаг энэ бурхан Арьяа-Баалын нюдэнэй нёлбоһонһоо мүндэлһэн гэдэг (Белая Тара, богиня милосердия); Сагаан Дара эхын хубилгаан будд. эдэнь гэбэл, буддын шажаниие харгалзалсаһан Оросой хатан хаан Екатерина ба Монголой һүүлшын Богдо гэгээнэй хатан гэжэ соносхогдоһон (перерожденки Белой Тары); ◊ сагаа эреэнээр хараха а) хёлойхо, хёлогонохо, нюдөө үзүүрлэхэ (коситься, смотреть искоса): Устинов пилоткоёо абажа, халзан толгойгоо хэды хэды эльбээд, нюдэеэ сагаа эреэнээр хаража, трубка абаба (Ж. Тумунов); б) нюдэнэй сэсэгые өөдэнь эрьелдүүлэн дээдэ зубхи доро оруулха (закатывать глаза): – Теэд тэндэ манай хоолойдо эдеэн орожо үгөөгүй һэн – хүбүүмнай һунашоод, эхынгээ гар дээрэ сагаа эреэнээр хаража хэбтэтэрээ, ами табяа һэн (Б. Санжин, Б. Дандарон); 2) һаруул, гэрэл, гэгээн (светлый, ясный); сагаан үдэр дунда гэгээн үдэр дунда (среди бела дня); үлгэн сагаан дайда тойроһон оршолон, тойронхи байдал (белый свет); сагаан һүнинүүд хойто зүгэй зунай һүни; жэшээнь, Петербургда июниин 11-һээ июлиин 2 болотор үргэлжэлдэг; үдэшын боро хараан үглөөнэй бүрүүлтэй ниилэшэдэг саг (белые ночи); сагаан толон һаруул туяа (светлый луч): Зүүн-хойто зүгһөө сагаан толон һуунагтан татажа, үүр сайрахын тэмдэг үзэгдэжэ, һэрюун һэбшээ зэр-зэр һалхилжа байба (Ц. Дон); һара сагаан һарын гэрэлтэй, һарата (лунный, освещённый луной): Һара сагаан һүни сонхоор шагаахадам, хүршэтэнэй хоройн тэг дунда гэр руунь харанхай, тэнгэри өөдэ улижал, эзэеэ үгылэн гуниглажал һуугаа һэн (С. Цырендоржиев); 3) мүнгэлиг, мүнгэн, ялалзаһан (серебристый): Хажуудахи доктор басаган эмүүдэйнгээ шэл шонхо хангируулна, ялагар сагаан түмэр хайрсагаа наяруулна, Алдарай нозог хүжүүнээр мухариһан зарсанги бодол таһална (С. Доржиев); сагаан шүүдэр үдхэн шүүдэр, мүнгэлиг шүүдэр (серебристая роса); намарай сагаан шүүдэрэй унаха үе сентябриин 7-һоо 20 болотор хаһа (период выпадения осенней белой росы в течение двух недель, 7–20 сентября): Олоной оролдолго, зоной зоригой һайгаар ургашоод, үдхэн ногооноор хиидээшэ Аюуханай сабшалан дээгүүр гэрэлтэ сагаан шүүдэр мэлмэрнэ (Ч. Цыдендамбаев); сагаан алтан а) сагаан үнгэтэй, хатуу ялагар эрдэниин түмэрлиг зүйл (платина); б) шэлж. хүбэн; хониной нооһон (хлопок; шерсть овечья); сагаан туулган мүнгэлиг үнгэтэй, дабтахада зөөлэн, хайлахадаа бэлэн түмэр, хонин туулган (олово); сагаан сан хонин туулга шараһан нимгэн түмэр, сан түмэр (белая жесть); сагаан бургааһан мүнгэлиг набшаһатай модон, үшөөһэн (ива белая, ветла); сагаан үрмэдүүл сайбар хүхэльбэ үнгэтэй жэжэгхэн шэлбэһэндэл адли набшаһатай, шара сэсэгтэй олон наһата ургамал, ая (полынь белая); 4) буурал, бурзан, үһэеэ сайһан (седой – о бороде, волосах, висках): Даяанша үбгэнэй нюдэн ошотожо, нюур дээгүүрнь уйтай уршалаанууд бии болоходол гээд, сагаан һахал доогуурнь нюугдашоо һэн (Д. Батожабай); сагаан буурал үһэеэ сайһан, хара сагаан холилдоһон үһэтэй (седой, седовласый): Энэ үедэ үүдэн нээгдэжэ, үндэр томо бэетэй, сагаан буурал толгойтой Бүдэжаб үбгэн орожо ерээд, бүгэдэниие мэндэшэлэн, харабтар боро шляпаяа абажа зуг татаба (Б. Мунгонов); сагаан толгойтой, тархи сагаан бууралтан сайһан тархитай (седоголовый): Автобусай үүдээр сагаан толгойтой хүгшэн буугаад, жолоошондо баяр хүргэбэ (Г.-Д. Дамбаев); һаншаг сагаан сабиргайһаа үһэниинь сайһан (с поседевшими висками): Гансал һаншаг сагаан гурба-дүрбэн хүгшэд зүлгэ ногоон дээрэ һэхэрэн һуугаад, үйһэн түйсэтэй тараг дүрбэн зүг, найман хизаар тээшэ сасажа, Балта-абынгаа заяае Ойхоной олон ноёдто үдэшэжэ байба (Б. Санжин, Б. Дандарон); 5) хуудам, хубхай, һаадгүй, дабагдамаар, амар (открытый, проходимый, беспрепятственный); сагаан тала хуудам, зайдан, хубхай тала (открытая равнина): Шагдарон бригадир ахалагша һаалишанаа алдажархёод, эхэнэр хүниие хээрын сагаан талада төөришоо гээшэ гү гэжэ, бүхэли һүниндөө бэдэржэ хоноо һэн (Ц.-Ж. Жимбиев); сагаан тала дунда хуудам талада (под открытым небом); сагаан харгы шэлж. арюун зам, ямаршье һаад тодхоргүй ажамидарал (светлая дорога, безоблачная жизнь): Сагаан харгытай, / Сагаан сэдьхэлтэй, / Дундаршагүй хэшэгтэй, / Дүүрэн жаргалтай, / Буянтай бурхантай, / Булта элүүр энхэ, / Үнэр баян ябахамнай / Болтогой! (Y реэлһээ); 6) шэлж. арюун, нангин; хүндэтэй (священный, святой; благородный); Сагаан һара монгол тоололоор жэлэй эхин һара, хабарай эхин һара, бурханай арюудхаһан тон ехэ хубилгаан һара (первый месяц года по монгольскому летоисчислению, первый весенний месяц); Сагаан һарын хуралнууд будд. нэн түрүүн «29-нэй сор» гэжэ хурал хээд, буруу номтон «дамбиинда» гэдэг шажанай дайсаниие дарабабди гэжэ һамын сор галдажа, сагаан һарын 15 хоногой хурал мүргэл эхилдэг. Энээнһээ гадна сагаан һарын үедэ зарим зоной гэр байрада жэлэй жасаа «сахюуса», «хүлигэ», «сан сэржэм» гэхэ мэтын уншалга болодог, «маани», «юм» хуруулдаг, «сангарил» болодог юм (богослужения в дацане, посвященные Белому месяцу); Сагаан үбгэн шаж. энэ бурханиие бөө мүргэлтэншье, шарын шажантаншье баялигай, зол жаргалай, гэр бүлын һайн байдалай бурхан гэжэ тахидаг байгаа, харин тэрэнэй адислаһан харасаяа шэглүүлээгүй газарта мал гарзалдаг, үбшэлдэг, ургаса гарадаггүй, үхибүүд гээгдэдэг г.м. Ута наһанай, аза жаргалай, элбэг дэлбэгэй бурхан гэгдэбэшье, Сагаан үбгэн ёһотой шарын шажанай бурхан гэжэ ехэ тоогдодоггүй, дүрэнь һүмын үүдэндэ үлгэгдэдэг, тиигээд тэрэниие хара шажанай бурхан гэжэ нэрлэдэг байгаа (Белый старец, дух-покровитель): Сагаан Үбгэн энэ зохёол соо юртэмсын эмхидхэхы, хүгжөөн байгуулха эхин (демиург), Юртэмсын эзэн гэжэ зураглагдана (Т. Самбялова); арбан сагаан буян будд. хүн гээшэ хойто түрэлдөө тамада унахагүйн тулада арбан хара нүгэл тэбшэжэ, арбан сагаан буян үйлэдэжэ ябаха ёһотой гэдэг. Арбан хара нүгэлынь бэеэрээ хэhэн гурбан нүгэл: амитаниие алаха, хулгай хэхэ, буруу хурисал хэхэ; хэлээрээ хэhэн дүрбэн нүгэл: худал үгэ, хоб үгэ, шашаг үгэ, хорото үгэ; сэдьхэлээрээ хэhэн гурбан нүгэл: атаархаха сэдьхэл, хорото сэдьхэл, буруу үзэл. Энэ арбан хара нүгэлые хэнгүй ябаа һаа, хүн арбан сагаан буян үйлэдэжэ ябана гээшэ (десять белых добродетелей); сагаан һүлдэ (сүлдэ) түүх. хаанай һүлдэ тэмдэг болоһон мориной һүүлтэй юһэн эшэ (белое знамя с девятью бунчуками); сагаан мүнгэн холисогүй сэбэр мүнгэн, ехэ пробын мүнгэн (серебро высшей пробы): Эхэнэрнүүдэй гэзэгэ, туйба, даруулгада үнэтэй хуба, шүрэ, сагаан мүнгэн гэхэ мэтын зүүдхэл шагтагалагдадаг юм (Д. Батожабай); сагаан мяхан далга бөө хониной ууса, һүүл шанаад, «олзо зөөри наашалаг» гэжэ даллан хурылдаг бөө мүргэлтэнэй ёһон (один из обрядов призывания богатства); сагаан удха бөө баруунай хаадые тахидаг бөөгэй удха (родословие белых шаманов, п ринадлежавшим к богатым и знатным родам и в своих камланиях апеллировавших к добрым западным тэнгэри); сагаан яһатан аристократ болон дворянуудые тиигэжэ нэрлэнэ (белая кость); 7) сунхигар, хухигар, сухигар, шарай муутай (бледный, нездоровый – о цвете лица): Эрьежэ харахадамни, нариихан бэетэй, нимгэхэн сагаан шарайтай, эреэ маряан сэсэгтэй боробтор платитай, хүл нюсэгэн басаган бидэнэртэ халташье анхаралаа хандуулангүй, соргын дэргэдэ байжа байба (Ц.-Д. Хамаев); Шэгэй муухай сагаан, сэдьхэлэй муухай хара (Оньһ. ү.); хурса сагаан (шарайтай) сайбар зүһэтэй, сэбэр шарайтай (светлолицый): Тэдэ хоёрой нэгэниинь бугжагар һайхан бэетэй, зоримгой хурса сагаан хүбүүн һэн (Х. Намсараев); Набтархан бэетэй, хурса сагаан шарайтай Туваан хамба нимгэн уралаа таһа зуужархёод һууна (Д. Батожабай); 8) шэлж. арюун, сэбэр, хирэгүй (чистый, светлый, незапятнанный): Хара һанаатай гү, али сагаан һанаатай хүн гэжэ буряад зон хэлсэдэг. Осор лама ямар һанаатай хүн болоноб? (Д. Батожабай); сагаан зөөри үнэн шударга ажалаар суглуулһан эд зөөри (честно нажитое имущество): – Гаржилай бэшэ, манай сагаан зөөри ха юм! (Ж. Тумунов); 9) шэлж. хорогүй, хоро хүргэдэггүй, үһөөрхүүгүй, хоро хүргэхэгүй, хонгор, һайн сэдьхэлтэй, һайн һанаатай (незлопамятный, безобидный, добродушный); сагаан зан хонгор зан, сэхэ зан (добродушный характер): – Володя гү? Һайн, сагаан зантай хүбүүн тэрэшни, – гээд, Гончик хүс-хүс энеэбэ (С. Цырендоржиев); сагаан сэдьхэлтэй хүн һайн һанаатай, хонгор хүн (добродушный человек): – Болииш, Маша, одоол сагаан сэдьхэлтэй хүн юм. Һайн, гүлмэр лэ амитан хадаа тэрэ эхэнэрэй гарта орожо, хамагаа алдаһан байха (С. Цырендоржиев); 10) түүх. эрхэтэнэй дайнай үеэр хубисхалда эсэргүүсэһэн сэрэгэй зэргэдэ тулалдажа байһан (белый, белогвардейский): Сагаан гвардида суг ябаһан Белоносов Гришка гэжэ анханаймни танил энэ Кузьмае намда эльгээгээ юм (Б. Мунгонов); 11) бусад тогтомол холбоо үгэнүүдтэ оролсодог: сагаан хурьган баруун бур., барг. хабар гү, али зун гараһан хурьган (ягнёнок весенне-летнего помёта): Садахада сагаан хурьганай мяхан забаан болодог; сагаан дари утаа гаргадаггүй дари (бездымный порох); сагаан туг буудахаяа болибобди, бэеэ тушаахамнай гэһэн удхатай туг (белый флаг); сагаан шар «һунгаха» гэжэ дуугаа үгэнэб гэһэн удхатай; харань «һунгахагүй» гэһэн (белый шар); сагаан билет сэрэгэй албанһаа сүлөөлэгдөө гэһэн баримта бэшэг (белый билет); сагаан шүлэг рифмэгүй шүлэг (белый стих); сагаан толбонууд шэнжэлэгдээгүй, һайса харуулагдаагүй асуудалнууд, газар нютагууд (белые места или пятна); сагаан санаартан шаж. доодо талын санаартан. Эдэнь һамга абахагүй, хамаг юумэнһээ арсан, бэеэ таһа барижа ябаха г.м. тангариг абадаггүй. Харин үнэн алдартын шажанай дээдэ талын гэхэ гү, али хара санаартан тиимэ хатуу тангаригтай (белое духовенство); сагаан эмиграци, сагаан оргуулнууд граждан дайнай үедэ хилын саана зугадажа ошоһон 2,5 миллион шахуу, ехэнхинь ород зон (белая эмиграция); сагаан раса, сагаан арһатан европеоидно расын хуушарһан, нарин зүб бэшэ нэрэ (белая раса); сагаан хаан түүх. Оросой засаг түрэ баригша, түрын эзэн (русский царь): Тиигэһээр байтарнай сагаан хаан шэрээһээ унаа, үгытэйшүүл засагаа гартаа абажа, эрхэ сүлөөгөө эдлэбэ, жаргаба гэһэн хэлсээн дуулдаба (Ц.-Д. Хамаев); Сагаан Ордон түүх. Чингис хаанай хүбүүн Зүчиин, тэрэнэй хүбүүн Бата хаанай Уласай баруун хубинь гэхэ гү, али Алтан Ордоной нэгэ хубинь болоно. 14 зуунай эхеэр тэрээндэ Поволжи, Зүүн-Хойто Кавказ, мүнөөнэй Казахстан болон бусад газарнууд ородог байһан (Белая Орда); сагаан хальмагууд Горно-Алтайн телеут болон алтай угсаатанай элинсэгые ородууд XVII зуунай үеэр иигэжэ нэрлэдэг байгаа (белые калмыки); ○ бурзан, гэгээн, дунгигар, сэбэр, хонгор, хундаган, хухигар, хүхэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. юум. н. 1) сагаан үнгэ (белизна, напр. кожи); шүдэнэй сагаан шүдэнэй сагаан үнгын шанар (белизна зубов): Шүдэнэй сагаан элдэб байжа болохо: сагаанһаа шарабтар сагаан болотор; шүдэнэй сагаагаар миһэд гэхэ шүдэеэ харуулан ёһын тэдыдэ миһэд гэһэн түхэл үзүүлхэ (притворно улыбаться): Ябууд дундаа Должон тээшэ хулгай нюдөөрөө хаража, шүдэнэй сагаагаар миһэд гэнэ (Ц. Дон); 2) гэрэл, гэгээн (свет); һарын сагаан һарын гэгээн, гэрэл (лунный свет); һарын сагаанда (гү, али сагаанаар) һарын гэрэлдэ (при свете луны): Һарын сагаанда нүхэрэйм нюур сайрахаһаа бэшэ түхэл шэгынь эндэһээ харагданагүй (С. Доржиев); Аарса уужа гараад, тэдэнэр һарын сагаанаар ногоо унагаанад (Ч. Цыдендамбаев); 3) ямар нэгэ сайбар үнгэтэй юумэн (что-л. белое, белок): Үглөөдэр юунэй болохые мэдэхэ бэшэш. Хаа-яа хара сагаан хоёрые илгаруулха ухаан дуталдаха (С. Цырендоржиев); сагаанай муу – саһан, сагай муу – сэрэг (гү, али дайн) (Оньһ. ү.) урдань гансал мал ажал эрхилдэг, тиигээд ехэнхи малаа үбэлэй сагташье бэлшээридэ ябуулдаг байһан монгол туургатанда ехэ хэсүү болодог байһан туладань иимэ оньһон үгэ бии болоһон бэзэ. Харин саһан ороходоо, ургасада һайн, мүн хамаг газар дайдые арюудхадаг зүйл юм (худшее из всего белого – снег, худшее из всех времён – война); нюдэнэй сагаан нюдые хамгаалдаг сайбар үнгэтэй бүреэһэн (белок глаза); сагаагаараа (гү, али сагаа эреэнээр, сагаа ягаагаар) хараха а) нюдэнэй сэсэгые дээдэ зубхи доро оруулха (закатывать глаза); б) сухалтайгаар хараха, алаг эреэнээр хараха, нюдөө эригэнүүлхэ (вращать зрачками, напр. от злости): – Һамганиинь, – гээд, Намсалмаа ханиингаа хабһа руунь баһа нэгэ хадхажа, нюдэеэ сагаа эреэнээрнь хараад, – ши хүндэл бү хэлэ (Ж. Тумунов); – Та өөрөө дайсанда туһалдаг байба гээшэт, – гэжэ Галзутов нюдэдөө сагаа ягаагаарнь хаража оробо (Б. Шойдоков); в) хёлойхо, нюдөө үзүүрлэхэ (коситься, смотреть искоса): Тиихэдэнь тэрэнэй эхэнь басаган тээшээ сагаа эреэнээрээ хёлойжо харашоод һууба (Д. Батожабай); үндэгэнэй сагаан гол түлэб уһан, белок хоёрһоо бүридэдэг үндэгэнэй хуби (яичный белок); хүнгэн сагаан а) сайбар хүхэ үнгэтэй, дабтасатай түмэр (алюминий); б) сайбар хүхэ үнгэтэй, дабтасатай түмэрөөр хэһэн (алюминиевый): Тэрэнэй нюурайнь уршалаанууд хүлһэн дуһалнуудые зуунхай, хуушан хүхэ платинь һү сагаанда норошонхой, хүнхигэр хүнгэн сагаан амһартануудаа һандайлан һууна (Ц.-Ж. Жимбиев); түргэн сагаан ург. шүхэртэ аймагай олон наһата эмэй ургамал (вздутоплодник); сагаагаар тахиха шаж. газарай үрэжэлэй бурхадта сагаан эдеэ үргэхэ (приносить жертву молочными продуктами); 4) бүлэhэнэй hүүлээр тогоон соо бусалгаhан айраг, үдхэбтэр болоhон гашуун бодос (цаган, молочный продукт, образующийся после перегонки молочной водки): Эжынгээ халаажа байһан сагааень матаараар уужархихаш, теэд хүн бүхэн ондоо юм гэлсэгшэ даа (Ц.-Ж. Жимбиев); Зарим хүнүүд амандаа эдеэ эдингүй, айрагай шүүhээр ундалжа, аарса сагаагаар хоолложо, урсахан гэртэй болодог hэн (Д. Батожабай); сагаа бусалгаха бүлэгдэhэн айраг дулаалан орёожо хоноhонойнгоо hүүлээр тогоо нэрэхэ, үгышье hаа айраг сагаан болотор аалин гал дээрэ шанаха (кипятить на медленном огне айрак до превращения в цаган): Нэгэтэ зун Янжама хээтэй тулга доро галаа түлеэд, сагаа бусалгажа байба ха (И. Тугутов); сагаанай шүүһэн бусалгаһан сагаанһаа илгарһан шара һайб (жидкость светло-жёлтого цвета, образующаяся после кипячения айрака): Тэрэнэй нюур дээрэ сагаанай шүүһэн мэтэ шара хүлһэн бурзагад гэн бии болобо (Д. Батожабай); эдеэ сагаа эдеэ хоол (еда, съестное): Эдеэ сагаагаа бэлдэ!; сай сагаа хүргэхэ сай болон бусад халуун эдеэ ундаа хүрэхыень хүлеэхэ (давать чаю и прочей еде остыть); 5) сайбар үнгэтэй толбо (отметина, пятно белого цвета): Үбсүүндээ сагаантай хүрин хээр минии / Үдьхэлжэрхин алдабал даа ургыем / Урихан залуухан зулгы занханаараа / Уяруулжархин алдабал даа зүрхыем; духадаа сагаантай үнеэн духадаа сагаан толботой үнеэн, малаагша үнеэн (корова с отметиной на лбу); хушуундаа сагаантай сагаан хушуутай, түбөө – хурьган тухай (беломордый); 6) мүнгэн хашарһан; нэгэ мүнгэн (серебряная монета; копейка): Зундаа һула хүдэлмэрилөөт, һохоршье сагаан олоогүйт, эдиһэнээ харюулаагүйт (С. Ангабаев); нэгэ сагаан нэгэ мүнгэн (одна копейка); таба сагаан табан мүнгэнэй хашарһан (пятачок); арбанай сагаан, арба сагаан арбан мүнгэнэй хашарһан (гривенник): Хамагай түрүүн Орбонтын аршаан хүрэжэ, барисадань арба сагаан мүнгэ табяад, һэтэр уядаг модондонь үртэһэ уяха гэхэдэнь, тиимэ юумэн олдобогүй (Б. Мунгонов); хори сагаан хорин мүнгэнэй хашарһан (двугривенный); ◊ һохоршье сагаангүй үгытэй, ядуу, мүнгөөр тулюур (бедный, без копейки); 7) шатар сагаан үнгэтэй бодонууд (белые); сагаанаар наадаха сагаан бодонуудаар наадаха (играть белыми); сагаанаар наадагшын ябадал сагаан бодоор ябадал (ход белых); сагаанаар наадагшань тэнсэлгэдэ хүргэхэ сагаан бодонуудаар наадаһан хүн тэнсэлгэдэ хүргэхэ (белые делают ничью); 8) эхир., барг. хабар гү, али зун гараһан хурьган; алайр зургаан һаратай хурьганай арһан; боох. сагаан үнгэтэй хурьганай арһан (ягнёнок весенне-летнего помёта; шкурка ягнёнка до шести месяцев; белая мерлушка): С адахада садхалан сагаанай һүүл гашуун; сагаа элдэхэ алайр хурьганай арһа эдлүүрилхэ, болбосоруулха (выделывать шкуру ягнёнка); сагаан захатай дэгэл алайр хурьганай арһаар хэһэн захатай дэгэл (шуба с белым воротником из ягнячьих шкурок); 9) хориин 11 эсэгын нэгэн болохо омогой нэрэ (саган, один из 11 хоринских родов); ○ айраг гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.