САГ I

юум. н. 1) физическэ ба сэдьхэл һанаанай ябасын үнгэрхын хэлбэр, хубилха боломжын нүхэсэл, үе, хаһа, хирэ (время, период): Саг гээшэмнай урилдаанай моринһоо түргэн гэхэдэ хэншье үнэншэхэ хаш (Б. Шойдоков); саг үдэр үдэрнүүд (время, дни): – Доржо, ши юунэй түлөө номой тооһо залгижа, саг үдэрөө барана гээшэбши? (Ч. Цыдендамбаев); сүлөө (гү, али сүлөөтэй) саг уялгата хэрэгээ хэһэнэй һүүлээр үлэһэн үдэрэй үе, хугасаа (свободное время): Сүлөө саг гэжэ тэрээндэ байхагүй, үдэр һүнигүй зоной дунда ябана, хараал шэрээл табижа, тэдэниие ажалда зарадаг (Д. Эрдынеев); Угайдхадаа эндээ, гэртээ, сүлөөтэй сагтаа энээнһээ бэшэ ямар нэгэн ондоо, һонирхолтой юумэн тухай хөөрэлдэхэ аргагүй гээшэ гүбди? (К. Цыденов); ажалай саг ажалшанай дотоодын журамай ёһоор ажаллаха үүргэеэ гүйсэдхэхэ үдэрэй үе (рабочее время): Тэрэ банкын ажалай саг найма хахадһаа зургаа хахад болотор; бүхэдэлхэйн саг нулевой, гринвичэй меридиан дээрэ һүниин тэнгһээ тоологдодог саг (всемирное время); тон зүб саг атомна сагтай тэнсүүлһэн бүхэдэлхэйн саг (точное время); нютагай саг эндэхи долготагаар тодорхойлогдодог саг (местное время): Нютагай сагаар һүниин арбан хоёрто хоёр самолёт дээрэ дээрэһээнь ерэхэнь (Б. Шойдоков); үүр хираанай саг үүрэй сайхын үмэнэхи хирэ, үнэгэнэй харанхын хирэ (предрассветные сумерки); үүр сайха саг үглөөнэй үүр (утренняя заря, рассвет); үглөөнэй саг үглөөнэй улаан наран (утро): Үглөөнэй саг. Үгытэйхэн айлай гэр доторхи байдал үзэгдэнэ (Д. Сультимов); үдын саг үдэрэй тэн, наранай шанха дээрэ байһан үе (полдень); үдэшын саг үдэшын улаан наран, үдэшын хирэ (вечернее время): Оршон тойрон боро хараан боложо, намдуу зөөлэхэн үдэшын саг морилон ерэбэ (Ц. Шагжин); хахад һүниин саг һүниин тэн, хахад һүниин үе (полночь); һүниин саг һүниин үе (ночное время): Теэд һүниин сагта хэлэшэгүй хүйтэн болоходонь, эндэ ябаһан зон бүгэдөөрөө дулаан хубсаһатай байһандаа баясаха ушартай юм (Д. Батожабай); жэлэй дүрбэн саг жэлэй дүрбэн һэлгэгдэдэг хаһа (четыре времени года): Жэлэй дүрбэн саг уһан тээрмын мөөр мэтэ тогтууригүй эрьелдэжэ, ажамидаралай хүбхэгэр зузаан дэбтэрые аргаахан һэхэсэгээжэ, зарим хуудаһануудтань сараа тэмдэг үлөөдэг шуу (М. Осодоев); зунай саг сэсэг ногооной ургадаг байгаалиин дулаан хаһа (летнее время): Шагдароной эндэ ерэхэеэ түхеэрһээр байтарнь, зунай саг үнгэрхэ тээшээ болошобо (Ц.-Ж. Жимбиев); тарилгын саг үрэһэ, хүрэнгэ газарта һуулгалгын хаһа (период сева): Хабарай тарилгын саг дүтэлшоо; минии ябаха саг болоо би ябаха болооб (мне пора идти); нэгэ хэды саг үнгэрһэн хойно бага зэргэ болоод, иигэд гээд (через некоторое время, по прошествии некоторого времени): Нэгэ хэды саг үнгэрһэн хойно Дулма Дашиева ерэжэ, Дылык Доржиевич тэрэниие машинадаа һуулгаад Үндэртын фермэ гараха гэжэ ябатараа, гэнтэ машинаяа һургуули тээшэ хотируулба (Ж. Тумунов); һаяын саг болотор һая болотор, мүнөө болотор (до недавнего времени): Эхирэд, булгад буряадууд бэриин мүргэл һаяын саг болотор нангинаар сахидаг байһан, мүнөө энэ заншал һэргээгдэжэ захалба (Я. Ивахинова); үнгэрһэн сагуудаа дурсаха ошоһон хаһаяа һанаандаа оруулха (вспоминать минувшие времена); мүнөө саг а) энэ гэһээр боложо байһан хугасаа (настоящее время, текущее время): Мүнөө саг зэбүүн шэрүүн байна (Г.-Д. Дамбаев); б) хэлэ шэнж. хѳѳрэлдѳѳнэй агшам зуурые оруулһан эрхэ байдалые заадаг сагай грамматическа категориин граммемэ (настоящее время); эртэ урда сагта урданай балар үедэ (в древности): Эртэ урда сагта хүн түрэлтэнэй түүхэдэ эгээл түрүүн инаг дуран бии гэжэ мэдэрһэн хүнүүд тэрээн тухай дуу найруулаа ёһотой (Ц.-Ж. Жимбиев); саг тоололго литэ зохёолго (времяисчисление); саг тодорхойлолго наранай бурханда тудахада, дэрэдэ тудахада, мухалайда тудахада; мүн «наранай урга тудама байхада» гэжэ үгэ байгаа; энээнһээ гадна, сагые амитадай нэрээр тэмдэглэдэг байгаа: могой саг – үглөөнэй 7-8 саг, морин саг – үглөөнэй 8-9 саг (определение времени: когда солнце на божнице, когда солнце на изголовье кровати, когда оно в ногах кровати; когда солнце находится над горизонтом «на расстоянии укрюка»); һайн (гү, али амгалан) саг дайн дажаргүй үе, энхэ тайбан үе (благополучное, мирное время): – Мүнхэ баабай, хэлэгтыл даа, хэзээ нэгэтэ манда һайн саг ерэхэ юм гү? – гэжэ асууба (Б. Санжин, Б. Дандарон); Хүндыемнай бү шамарлыт даа, хожом амгалан сагай болоходо, һайнаар хүндэлнэ бэзэбди (Г. Цыдынжапов); сэмүүн саг һамуурал, үймөөнэй хаһа (смутное время): «Хэһэн нүгэлыеш нюдөөршни үзүүлдэг / Сэмүүн саг тулажа ерээ», – гээд, / Хүгшэн эхынгээ һурган хэлэдэг / Сэсэн үгэ мартабаш омогорхоод (Г. Раднаева); тарган саг зунай дэлгэр үе, сагаан эдеэнэй элбэг байһан хаһа (благодатное летнее время): Намар ехэл һайхан, ехэл тарган саг. Хамаг амитан тэнхээ тамираа жагсаан, ута унжагай үбэлдөө хүрэхөөр арьбан далангаа суглуулан тэбээрдэг (Б. Шойдоков); үбэлэй сагта оролго намар октябриин 31-эй һүни сагаа нэгэ час гэдэргэнь болголго (переход на зимнее время, при переходе на летнее время часы переводят на час вперёд); сагаа дэмы (гү, али хиидэ) гээхэ (гү, али хаяха) сагаа алдаха, үрэгүйгөөр үнгэргэхэ (терять время): Хүлеэлгэ гээшэ сагаа дэмы гээһэн хэрэг (Ч. Цыдендамбаев); зааханшье саг гээнгүй нэгэшье һаатангүйгөөр (не теряя ни минуты времени); сагһаа эртэ болзорһоо урид, эртэ (раньше времени): Сагһаа эртэ мордошоһон Сультим нүхэрөө һанаандаа оруулжархиһан хүгшэн эдэ бүгэдые обёорногүй (С. Цырендоржиев); сагаа зохидоор үнгэргэхэ үдэрөө һайн үнгэргэхэ (хорошо провести время); сагнай хүлеэхэгүй яараха хэрэгтэй (время не ждёт); саг үшөөл байна үшөө хүлеэжэ болохо (время терпит); саг алмаха ямар нэгэ юумэ хэхэдэ үлүү сагтай болохо (выиграть время): – Баруугаархи хүбүүд хуу ерэбэ ха гү? – гэжэ асуугаад, Минжурай харюусаагүйдэ, Михаил Степанович, – олонхи хүбүүдээ Могзоноор ябуулхамнай, тиигээ һаа сагаа нилээд алмаха байнабди, – гэнэ (Ж. Тумунов); сагаа бараха (гү, али гээхэ, нүгшөөхэ) ямар нэгэ юумэ хэжэ удаарха, нобшорхо (тратить время): Бузар сарамда хамаг сагаа бараад, ара хүтэлөөр зүдхэжэ ябатарни, харанхы болоо һэн (Д.-Д. Дугаров); – Зай, хүрэг даа, юрэдөө, эндэ тантай шашалдажа, дэмы сагаа гээжэ байнаб (Ц. Шагжин); Инаг дуран тухай бэшэгдэһэн зохёол уншахадаа, хэлэ баянтай, оюун бэлигтэй зоной сагаа нүгшөөхэ арга гэжэ энээнһээ урда һанагша һэм! (Ч. Цыдендамбаев); саг (болзор) соонь (гү, али дээрэнь) хаһа соонь (вовремя, своевременно, в срок): Саг соонь алдуугаа заһахагүй гээшэмнай иимэл ха юм даа (Б. Мунгонов); Хабарай тарилгые эрхим һайнаар, саг болзор соонь дүүргэхэ гэһэн нэгэдэхи асуудалнай (З. Гомбожабай); Энэ болоһон ушарые саг дээрэнь болюулхаһаа байха, хүсэд сэгнэжэшье үрдеэгүй үлэһэндөө Арсалан зосоогоо гэмшэнэ (Ц. Шагжин); богонихон саг соо охорхон хугасаа соо (за короткое время): Шууд түргөөр ябажа, богонихон саг соо ехэнхи замаа гаталһан Цэрэн зүүн шэлэдэ аһажа ябахадаа хэды дахин оогложо туршаба (Д.-Д. Дугаров); саг сагтаа, сахилза хүхэдөө (Оньһ. ү.) хамаг юумэн болоһон сагтаа таарама, түргэдэхэ, яараха хэрэг үгы, яарахадаа даараха (≈ всякому овощу своё время, всему своё время); саг зуура (гү, али зуураар) ойро зуура, түр зуура, удаан бэшэ, нэгэ бага (временно, на время, некоторое время); саг зуурын богони болзорой (временный, преходящий): Тэрэ басагыень адаглан хараһамни, нюдэниинь энеэбхилжэ, саг зуурын жаргалаа багтаажа ядаһандал байгаа һэн (Ц.-Д. Хамаев); саг зуурын засаг түрэ богони болзорой засаг (временное правительство): Тиимэ хадань таанарта хэдэн үгэ дуугарха гэжэ һананаб: мүнөө тогтоод байһан саг зуурын засаг түрэ хадаа хүрэнгэтэнэй засаг түрэ гээшэ (Х. Намсараев); саг зуурын хүдэлмэри богони болзорой, үргэлжын бэшэ ажал (временная работа); саг зуурын бороо хурдан үнгэрдэг бороо (преходящий дождь); саг бусын үхэл гэнтын үхэл, сагһаа урид наһа баралга (безвременная кончина); саг бусын аюул байгаалиин хүсэнһөө дулдыдан бии болоһон, хүнэй нүлѳѳндэ ородоггүй гал уһанай аюул, һандарал (стихийное бедствие): Мүнөөхи саг бусын аюулда дайрагдаһан хотон айлай һэеы гэрнүүд хуу шатажа дууһаад, һууридань борсо-сорсо юу хээн үшөөл ууяжа, ямар нэгэ нуранги үнэр хамар сорьён, һэб-һаб гэһэн һэбшээндэ үнэһэ шандаруу үрхирэн байба (Б. Санжин, Б. Дандарон); саг болзор хугасаа, үе (время, срок, пора): Унагалха зарим гүүдэйнь саг болзор дүтэлжэ, ходо хаража, һахижа ябаагүй хада баһа аргагүй ха юм (М. Осодоев); саг болзорһоо урид тухайлагдаһанһаа урид, хэлсэгдэһэн үеһөө урид (досрочно); сагаа алгадгүй (гөөр) болзор алдангүй, хойно хойноһоонь, жэншэдгүйгөөр, нарин нягтаар (аккуратно, исправно, своевременно, в назначенный срок); саг жэл һубарилдаһан жэлнүүд (время, времена, годы): Саг жэл гээшэ яатараа хүнэй зан абари, шэг шарай хубилгадаг юм гээшэб (З. Гомбожабай); саг үе хаһа, үе шата (период, эпоха): Энэ хадаа түгшүүритэй саг үе байна, дайсан хара добтолжо магад гэһэн һэргылэмжын мэдээ байгаа юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); саг үеһөө гээгдэхэгүй шэнэ шэнэ юумые алгадгүй мэдэжэ байха (не отставать от времени); сагһаа урид һанаһанһаа урда, болзоорһоо урда (преждевременно): Хайрата Цырен-Доржи нүхэрынь хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, сагһаа урид наһа бараһаниинь харамтай (О. Базарова); сагһаа урид хүгшэрһэн дан эртэ хүгшэрһэн (преждевременно состарившийся – о лице); саг үргэлжэ ходо, үргэлжэдѳѳ, байд гээд лэ (в сё время, постоянно): Саг үргэлжэ шааян байдаг ойн абяан, хадын заахан горходой шэбэнэлдээн замхажа, захагүй үргэн, нэгэ янзын тала үзэгдэбэ (Д. Батожабай); саг үргэлжын а) ходо ябадаг, ходо болодог (постоянный): саг үргэлжын уншагшад; б) тогтомол эмхидхэлтэй (регулярный): саг үргэлжын албанда үлэхэ; саг үргэлжын хиналта тогтоогдоһон болзортонь ябуулагдадаг шалгалта, харууһалалга (постоянный контроль); сагай ерэхэдэ үдэр хоногой ошохо бүри, он жэлэй ошохо бүри (со временем): Сагай ерэхэдэ, өөрөө тэдэнһээ доро болоод ябана бэшэ гүб? (Д. Эрдынеев); саг уларил тэнгэриин байдал, тэнгэриин шарай, уларил (погода): Телевизорээр саг уларил түхай үдэр бүри дуулгадаг (С. Цырендоржиев); сагай уларил шэнжэлдэг эрдэм агаарай байдал шэнжэлдэг эрдэм (метеорология); саг уларил (гү, али сагай шэнжэ) тухай уридшалһан мэдээн тэнгэриин байдалай тухай уридшалан үгтэһэн мэдээн (прогноз погоды); 2) сагай хэмжүүрэй жаран минутын болзор (час): Тиибэшье шадамар жолоошон машинаяа зохидоор ябуулжа, хоёр саг соо тэндээ хүрэшэбэ (В. Гармаев); гурбан саг үнгэрһэн хойно зуун наян минутын үнгэрхэдэ (через три часа): Гурбан саг үнгэрһэн хойно таягаа тулаха, хүлөө татаха тамирынь дууһаад ябаа һэн (Д.-Д. Дугаров); хахад саг гушан минута (полчаса): Тиигэжэ шууялдаад, эсэстээ һалаха гэжэ шиидэһэнһээнь хойшо хахад саг үнгэрөөд байхада, Раднын гэр дотор хон-жэн, харанхы байна (Ц. Дон); болзолдоһон саг хэлсэгдэһэн хаһа (условленный час): Болзолдоһон сагһаа уридшье һаань, Булад яаража ябана (Ц.-Ж. Жимбиев); 3) хоногой дотор саг тодорхойлхо ба хэмжэхэ оньһон, час (часы): – Баяртай даа, Баяр, одоошье ябаха сагни тулаба, – гээд, Ида сагаа хаража, бишыхан сагаан гараа һарбайба (Ц.-Д. Хамаев); гарай саг гартаа зүүдэг час (наручные часы); хармаанай саг үмдэнэй гү, али хантуузын халааһанда зүүдэг түмэр гү, али мүнгэн үлгүүртэй час (карманные часы); ханын саг ханада үлгэдэг саг харуулдаг оньһон, ханын час (настенные часы): Ханын саг нэгэ жэгдэхэн сохилно; 4) будд. үе, хаһа (период); нэгэн түгэсэй саг худалгүй үе (период, в течение которого не было лжи); хоёр түгэсэй саг худал, алуури хоёргүй үе (период, в течение которого не было лжи и убийств); гурбан түгэсэй саг худал, алуури, хулгай гурбангүй үе (период, в течение которого не было лжи, убийств и воровства); бүрин түгэсэй саг худал, алуури, хулгай, буруу хурисал дүрбэнгүй үе (период полного совершенства, в течение которого не было таких пороков, как ложь, убийство, воровство и прелюбодеяние); саг баригша Эрлэн хаанай шэмэг нэрэ (держащий время, эпитет Эрлика – владыки смерти); 5) гүн ух. үргэлжэдөө хүгжэхэ материин оршохын хэлбэр (время, наряду с пространством одна из форм существования бесконечно развивающейся материи): Саг ба дайда зайһаа гадуур материин хүдэлөөн гэжэ байхагүй; ○ үе гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.