СААНА

1. дах. ү. 1) арада, нюрганда, ара тээ, нүгөө тээ, саада тээ (за, позади): Бартаас бүри дүтэ ерэнхэй, дугы тушаа байһан арбагар үшөөһэнэй саана ороод, амяа даран зогсобо (М. Осодоев); хадын саана хадын арада (за горою): Үдэшын наран хадын саана шэнгэжэ, огторгойн хаяа улайран, хүлэршэһэн юм шэнги, ууража харагдана (Х. Намсараев); шэлэй саана шэлэй арада; шэл доро (за стеклом; под стеклом); столой саана столдо, столой арада (за столом): Намжал юушье хэхэ мүрөө оложо ядажа, зогсожо байһанаа, сүлөөшэг газарыень бэдэржэ, столой саана ошожо һуугаад, дээгүүрнь хэбтэһэн газетэ, журналнуудые шэншэбэ (К. Цыденов); мэдэхын саана мэдэжэл байха тон һайнаар мэдэхэ, хэнһээшье үлүү мэдэхэ (прекрасно знать что-л., о чём-л.; лучше всех знать); 2) урда, урда тээ, саада тээ (тому назад, перед тем – о времени): Арба гаран жэлэй саана Сергей үбгэндөө мэхэлүүлһэн нэгэ энеэдэтэй ушар һанажархин, Сэндэмэ нюдэеэ аршан эльгэ хаташаба (С. Цырендоржиев); табан һарын саана табан һарын урда тээ (пять месяцев тому назад): Тэбхэр табан һарын саана Сэмбэлтэй тохёолдоһон ушарай хойшолон иимэ юм (М. Осодоев); 3) гадна, оролсоогүйгөөр, хажуугаар, һүүлээр, мүртөө (кроме, помимо): Үнгэтэ шулуугаар хэһэн бэлэгыень урдаһаань шэдэжэ гомдохооһонойнь саана, эсэгэнь тэрэниие улаантанда тушаажархёо (А. Ангархаев); Тиимэ хадаа энэшни дээрээ ахагүй, аргагүй бэрхэ эмшэ саанаа мэдэлшэ хүнэй шэнжэ үзүүлээд байна (Д. Сультимов); шинии саана шинии оролсоогүйгөөр (помимо тебя); үнеэ һаахын саана үнеэ һаахаһаа гадна (помимо доения коров); 4) үлүү һайн, дээрэ (лучше): Тэрэш намһаа саана мэдэнэ; 2. наречи 1) тэндэ, тээ тэндэ, тиишэ; холуур, холохон (там, туда; поодаль, подальше): Тиин тэдэнэй Улаан талмайһаа үнгэрхэлөөр, хазаар моритой олон стрелецүүд саана харагдана (Б. Санжин, Б. Дандарон); саана холо нилээдхэн зайда, холохон (поодаль, подальше): Ород хэлэ мэдэхэгүй Осор лама яахашье мүрөө төөришэнхэй, саана холо зогсожо байгаа һэн (Д. Батожабай); аяар саана алад саана, аяар холо (далеко-далеко): Һайхан тунгалаг далай аргагүй мантан толи мэтээр гэлиижэ, аяар саана байһан бартаа хадануудые һүртэйгөөр һүүдэртүүлнэ (Ж. Тумунов); тээ саана холохон, саанахана (поодаль, подальше): Тээ саана, шэнэһэн шэбэрэй наадахи добуун дээрэ, Оргодойн Дари-Цэрэнэй гүүртын үбэлжөөн тобойжо харагдана (Б. Мунгонов); тээ саана бай! холохон бай!, жааха саашаа боло! (стань чуть подальше!); һуугты саанаа! тээ тэндэхэнэ һуугты! (садитесь вон туда!); саанашни нюргандашни, арадашни (за тобою): Тэрэ саанашни тэнгэри хаха гантан байнал, залинта аадар адхарнал (Ц.-Ж. Жимбиев); саана наана а) эндэ тэндэ, хаа хаанагүй, об-тоб (там-сям, туда-сюда, беспорядочно): Тэрэнэйнгээ абяагаар Ташарай нохойнууд бултадаа һэрижэ, саана наана нэрэ һурагүй дарья табилдаба (Б. Мунгонов); б) үлүү газарта, туда боли, ойлгонгүй (невпопад, некстати); саана наана дуугарха (гү, али хэлэхэ) а) юумэ ойлгонгүй хэлэхэ (говорить невпопад); б) зорюута халтантуулан хэлэхэ (ходить вокруг да около); саана наана гэлсэхэ үгэеэ ойлголсохо, бэе бэеэ дэмжэлсэхэ (понимать друг друга, поддерживать хорошие отношения): Ноёдоор саана наана гэлсэжэ, ойро дүтэ, танил тала байхада ехэл ухаантай юм хаш (Б. Мунгонов); саана наана хүн оосогүйгөөр дуугардаг, обилгогүй хүн (бестактный в своих разговорах человек); саана наанагүй (гөөр) хурса бэшэ, гүнзэгы удхагүй (без глубокого смысла); ородоор саана наана дуугарха ородоор тал-мүл гэхэ (разговаривать по-русски с трудом): Мүн тэдэнтэй таба-арбан үгэ ородоор саана наана дуугаралсаха болоһондоо бүришье урматай зоригтой болоно (Х. Намсараев); саанатай наанатай байха (гү, али ябаха) заримдаа зан заншалда, хуулидашье харша туһа хүргэжэ, ноёд баядта һайн хүн болохо, бага зэргэ һаймһарха (оказывая всякого рода, иногда аморальные услуги, добиваться расположения у кого-л.): …хоёр-гурбан түхэриг урьһаар абахын тула толгойгоо худалдажа, наанатай саанатай ябаа һаа ябаа юм аабза (Х. Намсараев); саана орошоһон уршалаанууд гүнзэгы уршалаа (глубокие морщины); ◊ саана сохингүй үлүү юумэ дуугарангүй (≈ не мудрствуя лукаво, много не говоря, без лишних слов); 2) дотороо, сэдьхэлдээ (внутри, в глубине души): Гайтайл басаган байна гэжэ Дамби саанаа тэмдэглэбэ (Ц.-Д. Хамаев); саанаа бодохо сэдьхэлдээ бодохо (думать в глубине души): Ондоо кандидатура үгы һэн хойнонь һунгагдана аабзаб гэжэ саанаа бодожо, мэдэжэ байбашье, гарни шэшэрээд абаа (Ц. Цырендоржиев); ○ холо гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 3. тэмд. н. гүнзэгы, гүн (глубокий): Тиигээд Намжалай үнэнхэ сэдьхэлһээ дурлашаха болоходонь, тэрэниие хайрлажа, хоорондохи харилсаанайнгаа дан саана, гүнзэгы, даамай болошоогүйдэ түгэсхэхэ гэжэ шиидээ гү? (К. Цыденов); саана уршалаа гүнзэгы уршалаа (глубокие морщины); саана гүнзэгы нюдэд бодолтойгоор, удхатайгаар хараһан нюдэн (глубокие глаза).