СААГУУР

1. наречи 1) холуур, саада талаар, саада тээ, саада тээгүүр (подальше, глубже, по ту сторону, на той стороне): Саагуур, Петрово тосхоной хойгуур ракетэнүүд ниидэжэ, сагаан һолирнууд харанхые хаха зурана (Ж. Тумунов); Нюдөө нээхэдэнь, үрөөһэн хажуугайнь шанаа саагуур хүндүүлхэйтэжэ, зубхинь хүдэлсэгүй жэгтэйгээр таталдаба (К. Цыденов); тээ саагуур холохон, саанахана (поодаль, подальше): Хуушанай һаалишан абгай тээ саагуур бэлшэжэ ябаһан үнеэдэйнгээ сошордуугаар мөөрэлдэхэдэнь үндыбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); аяар саагуур алад саана, аяар холо (далеко-далеко): Ойро наярһан тэнгэриин дуун аяар саагуур, огторгойн заха хизаар туласа наяран сууряатан унтарна (Ч. Цыдендамбаев); саагуур наагуур эндэ тэндэ, холо ойро, энээгүүр тэрээгүүр, хаа хаангүй, об-тоб (повсюду, везде, там-сям, напр. искать): Үгышье һаа, тэрэ бэеэрээ бодоод, хонидойнгоо саагуур наагуур эрьежэ тойрожо ябаха (Б. Мунгонов); саагуур тойрохо холуур тойрохо (обходить подальше): Саһанай үнгэһөө арай илгаран харагдааша томо сагаан шоно нилээдгүй саагуур тойрожо, юушьеб һэжэгтэйгээр хулталзан хараһаар нүгөөдынгөө дэргэдэ ерэбэ (Д.-Д. Дугаров); ханза соогуураа саагуур бэдэрхэ ханзаяа оёороор уудалха, онгиргохо (шарить в сундуке поглубже); саагуур отолхо зузаан зүһэмөөр хэршэхэ, гүнзэгыгөөр отолхо (резать толстыми кусочками): Хутагань заримдаа хальһан дээгүүрнь һолжорно, заримдаа саагуур зузаанаар отолно (Ч. Цыдендамбаев); ◊ саагуур тойруулан хэлэхэ халтантуулан хэлэхэ (говорить обиняками); саагуур наагуур хэлэхэ булгуу, тодорхойгүй хэлэхэ (говорить уклончиво); 2) гүнзэгыгѳѳр, гүндүүгээр, үндэһѳѳрнь (глубоко, основательно): Хамаг юумые саагуур харахые оролдон, хүн бүхэниие һэжэглэжэ һурашанхай Далай ламын урда энэ хэрэгтэ һургаһан багшань болохо санид хамба Туваан һаарамба өөрөө улайжа сайжа байна ха юм! (Д. Батожабай); саагуур абажа хэлэхэ үндэһэ баримтатайгаар хэлэхэ, бүхыень хараада абажа ойлгостойгоор хэлэхэ (говорить обоснованно, говорить с глубоким знанием дела); саагуур (гүнзэгыгөөр) бодохо урид бодожо үзэхэ, наринаар хуу бодожо үзэхэ (как следует обдумывать, продумывать, просчитывать): Теэд хүсэд саагуур бодоогүй ябадалынь халтад гэбэл хүзүүень орёожо магад (Д. Батожабай); саагуураа а) сэдьхэл дотороо (в тайниках души): Багаһаа хойшо үелһэн, тон шадар нүхэдынь Залмые хайрлабашье, саагуураа иимэ хуби заяандань обтоно (Б. Санжин, Б. Дандарон); б) сээжээр, ухаандаа (про себя, в уме): Хожом ябаха гээ бол харгын захиргаанһаа ажалайнгаа дэбтэрые абахада хүнгэн байха гэжэ саагуураа баһа бодоно ха юм (Д.-Д. Дугаров); саагуураа мэхэтэй сэхэ хэлэдэггүй, сэдьхэлээ нюудаг, хиитэртэй, башатай (скрытный, хитрый, себе на уме); ○ холуур гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 3) ёгтотойгоор, енгүүтэйгээр, шоглоһон үгѳѳр дайран (язвительно, насмешливо, разг. с подковыркой): Тиихэдэ Жалууршье байд гээд, Арсаланиие саагуур хэлээд абана. Арсалан эдэ бүгэдые хараа дуулаашье һаа, сэдьхэлдээ дүтэ абанагүй (Ц. Шагжин); саагуур догоодохо хүниие хэлээрээ дайраха, дайраад абаха, шоглон дайраха, наадалха (поддевать, разг. подковыривать): – Жиирэй хүн бэшэ, нуга тииргэндээ нэрэтэй солотой бөө хаямта, – гэжэ Яабагшан саагуур догоодон дуугарна (М. Осодоев); 2. дах. ү. арада, хойно (за, позади): Байгалай баруугаар ханатан мушхарһан барагар хара аадарай үүлэнүүдэй саагуур наран шургажа, далайн нюруу гансата бүрышэбэ (Б. Мунгонов); хадын саагуур орохо хадын арада орохо (скрыться за горой): Тэрэ дүрбэдэхи танк шэлэhээ хушуутан гаража, мүрэнэй эрье мүргэhэн хабсагай хадын саагуур орошобо (Г.-Д. Дамбаев); модоной саагуур нюугдаха модоной арада хоргодохо, бэеэ нюуха (прятаться за деревом): Бүдүүн дархиин саана юунэйшьеб хүдэлхые харажархимсаараа, хүбүүн халба һүрөөд, модоной саагуур нюугдашаба (Д.-Д. Дугаров); бэһынгээ саагуур гударха (гү, али хабшуулха) бүһэдөө шэхэхэ, хэхэ (засовывать себе за пояс): Бээлэймнишье хүндэ болошоо, тэрээнээ бүһынгөө саагуур гударанхайб (С. Доржиев); долоон уулын саагуур тонил!, далан долоон хүтэлэй саагуур тонил! нюдэндэ бү үзэгдэ, тонил! (с глаз долой!); намһаа саагуур (наранһаа наагуур) намда хабаагүй, намгүйгѳѳр, юушье мэдэхэгүйб (≈ моя хата с краю, ничего не знаю; это меня не касается, не моё дело): Тиихэдэ шинии нагаса колхозой түрүүлэгшэ байһан аад, хара амяа абаад, намһаа саагуур гээд лэ байгаа һэн (С. Ангабаев); 3. тэмд. н. гүнзэгы, холын бодолтой, урид бодожо үзэһэн (глубокий, рассчитанный); саагуур бодолтой бодомжотой, бодолтой, урид бодожо үзэһэн (расчётливый – напр. о поступке): Охиной хара муухай аашатайе мэдэдэг, саагуур бодолтой Харсага шүүлингэ Сэрэн-Цоколойнхидой орхиһон зөөриһөө хубитаяа абахалаараа, Охиной олохогүй газар руу ябашаха гэжэ шиидээд, харьяата зоноороо хамта Сүхын эхин руу, бар тайга худар, зөөжэ ябашаһан гэхэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); саагуур удхатай а) гүн бодолтой, гүнзэгы, юумэнэй үндэһэ узуур хараһан, шэнжэлһэн бодолтой (глубокомысленный): Воеводо Головинай энэ захиралтань миил сэрэгэй дарганарые һэлгэхэ, томилхо гэһэн бэшэ, харин саагуур удхатай, гүрэн түрын шанартай байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); б) далда удхатай, дабхар удхатай (с подтекстом); саагуур удхатайгаар хэлэхэ далда удхатайгаар хэлэхэ (говорить с подтекстом).