САҺА(Н)

(н) 1. юум. н. үбэлэй сагта тэнгэриһээ унадаг хатуужаһан шииг нойтон (снег): Огторгойдо үүлэнэй үгы бииньшье гүйсэд ойлгогдохоор бэшэ, гэбэшье саһан бага багахан бургана (Ц. Дон); саһа бороо а) хабар намар тэнгэриһээ унадаг шииг нойтон (осадки весною и осенью); б) хагсуу, бороотой, нойтон муу уларил, харалган, хии бараан (ненастье, непого да): – Ламбагай, нюрга сээжэмни саһа бороо зүгнэжэ үбдэдэг болошоо (Ч. Цыдендамбаев); саһа сэн намартаа хүйтэржэ эхилхэдэнь, мүн хабарай һүүлээр зунай эхеэр унадаг хүйтэн шүүдэр, хүйтэн сэн, хүрэһэн ууралай нимгэхэн саһан, хюруу (иней): Наранай һаяхан ороод байха үедэ аймагай гүйсэдхэхэ комитедэй газаа буужа, мориёо яаран уяад, хубсаһанайнгаа саһа сэн һайтар гүбеэд, томоотойгоор гэртэ оробо (Ц. Дон); саһа сэндэ хушагдаха сэнтэхэ, хюруугаар хушагдаха (покрываться инеем, индеветь); саһа хүр обогор хатуу болоһон саһан, хүнгэрэг (сугробы): Тиишэ ошоһон хэдэн бэрхэтэйхэн зүргэнүүд биишье һаа, үбэлдөө гүнзэгы саһа хүртэ хушагдажа, хабар болотор тэрээгүүр ябахаар бэшэ болошодог юм (Б. Мунгонов); саһа тооһон бурьяжа байһан жэжэ саһан (снежная пыль): саһа тооһо бурьюулха; саһа уһан (гү, али шииг) саһа бороогой шабха нойтон (слякоть): Саһа уһан соо, буу шуугай замхашагүй абяанһаа эсэһэн мориниинь ашаагаа даажа ядан тухашарха (Ц.-Х. Дарибазарова); саһа шииг асардаг дулаабтар агаар; саһа шамарган хабарай саһан (снег весною); абаахай саһан а) хѳѳбэгэр, арбагар саһан (снег хлопьями, пушистый снег): Ноохой нобшо үүлэд сооһоо абаахай саһан аалиханаар бударжа, агаарта хөөрэһэндэл хиидээд, газарта буунагүй хэбэртэй (Ц.-Ж. Жимбиев); б) арбан хүлтэй саһан (снежинка); монсогор саһан бүмбэгэ шэнги түхэлтэй нягта саһан (ком снега); найман хүлтэй саһан хѳѳбэгэр, арбагар саһан (снег хлопьями); няамхай саһан хайлажа эхилһэн саһан, нойтон саһан (липкий снег); эрэ саһан барг. шэрүүн, хатуу, хүйтэн, нягтаа унажа, бэлээр хайладаггүй саһан (мелкий и холодный снег); эмэ (гү, али эзии) саһан барг. ара арбагар, бамбагар, зөөлэн, дулаахан, сагтаа хайладаг саһан (пушистый и тёплый снег, снег хлопьями): Харыш, газаамнай эмэ саһан орожо байна; байрын (гү, али һууриин) саһан хабар болотор хайладаггүй саһан (снег, который сохранится, не тая до весны): Декабрь һара гарахалаар, бусалтагүйгөөр хуйтэржэ, байрын саһан улам улам зузаардаг (Б. Санжин); сурхагтанги саһан сарсаһан, хатуужаһан саһан (наст); хур саһан а) шэлж. нёдондоной саһан (прошлогодний снег); б) һалхинда хиидэжэ, нэгэ газарта ехээр суглараад, нягтарһан саһан, хүнгэрэг (сугроб): Энээгүүр бэлшэн ябаһан һүрэг хонид хур саһан соогуур оймон, ондого сондого харайлдан, унажа бодожо ябаад лэ тэдээн тээшэ гүйлдэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); хүбэнэг саһан шэнэ гү, али нимгэн саһан, хярмаг саһан (снежная пороша): Харин тиихэдэ хамаг газар дэлхэй, ой модон хүбэнэг саһаар хушагдаад, гол горхон зузаан мүльһэндэ баригдаад, шуурга һалхин тала дайдаар эзэрхэн шууяжа байнал! (Д. Батожабай); мүнхэ саһан хэзээшье хайладаггүй үндэр хадын саһан (вечный снег): Уданшьегүй мүнхэ саһаар хушаатай Баргажанай шобхо үндэр ууланууд харагдаадхиба (С. Цырендоржиев); нойтон саһан бороотой холилдоһон саһан (мокрый снег): Нэгэ һүриһөө нүгөөдэдэнь ошон, шэнэ урьхануудые табижа байхадамнай, зунай аадар шэнги, үдхэн бамбагаршье һаа, нойтон саһан бадхашаба (А. Жамбалдоржиев); шара саһан хабарай саһан (весенний снег): Магад, Войсковой һургуулида шудалаагүй эрдэмээ, энэ хабарай шара саһата үдэрнүүдтэ шудалан ойлгожо болоо (Ч. Цыдендамбаев); саһа багатай саһа багаар ороһон (малоснежный): Үрэжэл муутай намар үнгэржэ, үргэлжэ хагсуурһаар, саһа багатай һаари хүйтэн үбэл ерэбэ (С. Доржиев); саһа ехэтэй саһархуу, саһа обойсо ороһон (очень снежный, обильный снегом): Саһа ехэтэй жэлдэ үбһэ ногооной, талха таряанай гараса һайн байдаг юм (Б. Мунгонов); саһа орохо саһанай бударха, бургаха, бадхаха, тэнгэриһээ унаха (идти – о снеге): Наранай хаанаш ерээд байһан мэдэгдэнэгүй, һайса саһа орожо орожо, үдэшэ тээ холын үүлэдэй саанаһаа гэнтэ һалхин буужа, бордоһолхо янзатай (Ц.-Д. Хамаев); саһа оролго, саһанай уналга саһанай бударалга, тэнгэриһээ уналга (снегопад); саһанай хайлаха халуунай элшэһээ саһанай шэнгэн уһан болохо (таять – о снеге): Саһан хайлажа, хада уулын жалга тохойгоор доошоо урдан, Агын голые һабаһаань халяан хөөһэтүүлнэ (Д. Батожабай); саһанай мүльһэтэхэ саһанай сарсаха, хатуу болохо (обледенеть, затвердеть – о снеге): Саһан һал һуунхай, зарим газартаа наранайл элшэһээ хайлан мүльһэтэнхэй, хатуу болонхой һэн (А. Жамбалдоржиев); саһанай хүнгэрэгтэхэ һалхинда хиидэжэ, нэгэ газарта ехээр суглараад, нягтарха (с капливаться в сугробы – о снеге); саһанай соохорлохо хабарай эхиндэ саһанай эндэ-тэндэ хайлаха, эндэ-тэндэ газарай харлаха (таять местами, образуя проталины – о снеге): Соохорложо хайлашаһан саһанай дундуур асари томо тэргэдэ даруулжа, үхэһэн могой шэнги һунанхай харгын зурагар далан годиролдон хэбтэбэ (Д. Батожабай); саһанда (гү, али саһаар) хушагдаха саһаар бүрхөөгдэхэ (покрываться снегом): Урда шэлэ дээгүүр наран бултайнагүй, хабшал соо бүрүүлтэн һүүдэртэжэ, эртын саһанда хушагдаһан хабсагай шулуунууд лүнхылдэнэ (Д.-Д. Дугаров); саһанһаа һаргалга саһанай ялалзахада нюдэнэй харахаа болихо, иргаха (снежная слепота); саһанай малгайлха абаахай саһанай орохо (идти хлопьями – о снеге): Байра саһанай малгайлан орохоһоо хойшо хуурай үбһэнһөө ондоо юумэ эдеэгүй ябаһан мориной энэ амтан орооһондо һузалханьшье буруу бэшэ (Ц.-Д. Хамаев); саһа этэхэ саһа түлхин саашань болгохо (убирать снег): Уданшьегүй саһа этэхэ, хамаха зэр зэмсэгтэй, дээрэнь тааз, хайрсагуудые ашаһан ябаган шаргануудтай арбаад үхибүүд сугларба (Б. Санжин); саһа арилгадаг машина саһа этэдэг хэрэгсэл (снегоочиститель); саһа тогтоолго хүрьһэндэ шииг нойто нөөсэлхын тула модо тарижа гү, али хаалта хэжэ таряалан дээрэ саһа үлдөөхэ, суглуулха, агротехническэ арга (снегозадержание); ○ уһан, хүр гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) саһанһаа бүридэһэн, саһанда хабаатай (снежный, снеговой): Саһан хүнжэлдэ хушагдаһан Юрөөгэй уйтахан тала Орбонто, Хүлэрэнтэ хүрэтэр хүхэльбэ сэгээн үнгөөр толотон сиидын харагдаба (Б. Мунгонов); саһан шуурган шанга һалхитай саһан, бордоһон, хии бараан (вьюга, пурга, буран): Энэ хөөрэлдөөень айдаһатай зэбүүн болгохо гэһэндэл, саһан шуурган бүри гаараад, шонын улиһан мэтэ уншарагтай муухайгаар улин, үрхөөрнь саһа бурьюулба (Б. Санжин, Б. Дандарон); саһан хүр һалхинда хиидэжэ, нэгэ газарта ехээр суглараад, нягтарһан саһан (сугроб, сугробы снега): Тэрэ мүльһэн дээрэ саһан хүр тогтошонхой, хаанаһаашьеб һалхинда туугдажа ерэһэн хамхуулнууд няалданхай, үхэр малай орхижорхиһон шабааһанууд шарланхай (Ц.-Ж. Жимбиев); саһан уры хадаһаа бууһан саһан (снежная лавина); саһан харгы нягтарһан саһатай харгы (снежная дорога); саһан хушалта газар бүрхөөһэн саһан (снеговой покров): Мүнөө үедэ тала дайдымнай саһан хушалта һалажа, эреэг таряаг болоо (Ц.-Ж. Жимбиев); саһан малгай саһаар хушагдаһан юумэнэй орой (снежная шапка): Оршон тойрон саһанда дарагдаһан хооһон поли, саһан малгайтай түгсэгүүд эндэ тэндэ тобойлдоно, хүйтэбэр һалхин үлеэнэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); саһан хүн ехэнхидээ гурбан монсогор саһа дээрэ дээрэһээнь табяад, мүшэрөөр гар хээд, толгойдонь хүнэг үмэдхүүлээд, морхообоор хамар хэһэн дүрэ (снежная баба); саһан хүүхэн саһаар хэһэн үхинэй үльгэрэй дүрэ (снегурочка); 2) саһанда адли үнгэтэй, саб сагаан (белоснежный): Тойроод гэгээн сагаан үдэр, наранай элшэ саһан сагаан саарһан дээгүүр нэгэ жэгдээр һубариһан үзэгүүдые тоолон, тоншон халтирна (З. Гомбожабай).