СҮЛӨӨ

1. юум. н. 1) хүнэй ямаршье дарлалтагүй байха байдал, юугээршье хизаарлагдаагүй байдал (свобода, воля): Аяар дээгүүр үхэр хараасгайнууд гүн үндэрэй захагүй сүлөөдэ баяр жаргалаа багтаажа ядан бухиндаһандал, үе үе наранай толондо тудалдаһан далинуудаараа ялалзан, элин халин хүйлэнэ (К. Цыденов); сүлөө хорихо хааха, тушааха (ограничивать свободу): Аюушые ангиин үһөөгөөр үгэсэлгэ бэлэдхэл хэжэ алаһан Гоншог лама, Нима, Сэбдэн гурбаниие найма-найман жэлээр сүлөөень хорихо гэжэ шиидхээд, өөрыень зэмэгүй гэжэ сагааруулан, хэһээлтэгүй орхиһыень һанахадаа, дотороо сэдьхэнэ (Ц. Дон); сүлөөдэ гараха хизаарлагданги байдалһаа мултарха (выходить на свободу, освобождаться); сүлөөдэ табиха хаанашье ошохо эрхэ олгохо, хизаарлахагүй (отпускать на свободу): Сүлөөдэ табиит гэжэ бариниие гуйха гээшэ үни заяанда үхэһэн үбгэ эсэгыемни амидыруулыт гэжэ хэн нэгые гуйһандал тон адли (Ч. Цыдендамбаев); үгын сүлөө һанал бодолоо шууд хэлэхэ эрхэ, боломжо (свобода слова); хэблэлэй сүлөө эрхэтэнэй олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдые байгуулжа, ямаршье хэблэлэй бүтээл дэлгэрүүлхэ эрхэ, боломжо (свобода печати); демократическа сүлөөнүүд хүн, эрхэтэнэй эрхые тодорхойлһон улас түрын ба эрхэ хуулиин журамууд (демократические свободы); сүлөөдэ дуратай дураараа ябадаг, бэеэ мэдэнхэй, хизаарлалтада дурагүй (свободолюбивый): Бэедээ мэдэлтэй, сүлөөдэ дуратай, хашалгүйхэн амитан ха юм даа (Б. Мунгонов); национальна сүлөө олохо тэмсэл үндэһэтэнэй ямаршье дарлалтагүй байхын түлөө тэмсэл (национально-освободительная борьба); 2) туха, заб, забда, ажалгүй саг; таарамжатай ушар, һамбаа, тушаан, забшаан (свободное время, досуг; удобный момент): Сүлөө, сүлөөтэ саг гэжэ яагаа хүнгэн далитай үгэ гээшэб даа! (Г. Цыдынжапов); сүлөө заб (гү, али забда, туха, зай, забһар) ажалгүй саг, юумэ хэхэгүй саг, яажашье үнгэргэжэ болохо саг (свободное время, досуг): Үхибүүдээ томо болгожо байжа, сүлөө зай орожо байжа дүүргэнэ аабзаб даа (Ц.-Д. Хамаев); Шамтай эндэ тоосолдожо байха сүлөө забдамни үгы (С. Цырендоржиев); Ходо ошожо байха сүлөө тухамни олдодоггүй, гэртэй бүлэтэй хүн ха юмбиб (С. Цырендоржиев); Үнеэдээ гурба-дүрбэ һаадаг болоо юм агша гү, юрэдөө, сүлөө зай гарадаггүй хэбэртэй агшал даа (З. Гомбожабай); Кино, театр ошохо байгаабди… теэд лэ сүлөө забһар гаража үгэнэгүй (С. Цырендоржиев); сүлөө алдаха тухагүй байха, амарха забгүй байха (не иметь свободного времени); сүлөө олохо забһар зай гаргаха (иметь досуг): Хэрбээ Михаил Степановичай ямаршье хүндэ үедэ амарха, хооллохо, турнигта эрьелдэхэ сүлөө олодог байгаа һаань, Балтуев машинын ябадал дунда ном уншахаһаа ондоо заб олодоггүй (Ж. Тумунов); сүлөө орохо (гү, али болохо, гараха) тухатай, забтай болохо (освобождаться): Хабарай тарилгын дүүрэхэдэ сүлөө ороhон Лодон Хорлын хоёр хүбүүдтэй хамhажа, гэрэйнь дараанса шэнэлбэ, хуhамаг хорёоень заhаба, мүн шэнэ шала дэбдибэ (Г.-Д. Дамбаев); Үбгэжөөл сүлөө болоходоо, фермэдэнь ушарһан усал тухай правленидэ дуулгахаяа, колхозой түб зорижо гараба (Ц.-Ж. Жимбиев); Борбондой сүлөөдэ гаража, ондого-сондого харайба (Ц.-Ж. Жимбиев); сүлөө таһалха тухашаруулха, забдагүй болгохо (доставлять хлопоты): – Эжыншни сүлөө таһалжа, ахайда адууень мануулангүй, иимэ тодхор татаба гээшэ хаб, – гэжэ абгань дахяад адуун тухай һануулба (Д. Эрдынеев); зали абаха сүлөө үгэхэ нэгэ бага амарха саг олгохо (дать передышку): Эгээл тэрэ ушарта фашистнууд һүүлһээнь шүүрээд ябахаа болижо, нэгэ бага зали абаха сүлөө үгэхэ һэн хаш гэжэ Баторов сэдьхэнэ (Б. Шойдоков); сүлөө забдагүй (гү, али тухагүй, забгүй) тухагүй, амарха саггүй (занятый, не имеющий времени): Хамаг зон харгы дээгүүр саана, наана һубаряад, сүлөө забдагүй хүдэлжэ байһан тула бүри хажуудань ошоторни, намайе харабагүй (Б. Мунгонов); Теэд тиихэдэ тон сүлөө тухагүй үе дайралдашоо һэн бэлэй (С. Цырендоржиев); сүлөө забда соогуур тухатай байхадаа (на досуге, в свободное время): Сүлөө забда согуур манайда ороод гараарай; ехэ сүлөө забдагүй унаһан малгайгаа абангүйгөөр хүдэлдэг, тухагүй (очень занятый); сүлөө тухагүй хүдэлхэ саг үргэлжэ, забгүй хүдэлхэ, унаһан малгайгаа абангүйгөөр хүдэлхэ (работать без отдыха); ○ заб, эрхэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) һула, хүнэй байдаггүй, хэнээршье эзэлэгдээгүй (свободный, незанятый): Үхэр малай байдаггүй, хүн харын ябадаггүй иимэ абяа шэмээгүй, зайдуу сүлөө газарта ан тоотон үдэжэ, илангаяа боро гүрөөһэн элбэг болоһон янзатай (Б. Мунгонов); сүлөө һуури (гү, али сандал) хэнэйшье һуугаагүй һуури, һула газар (свободное сидение): Харагшад стадионой трибунын һандали дээгүүр һуужа хараха сүлөө һууринуудые эртүүр эзэлэнхэй (Э. Чимитдоржиев); Наран hамга үхибүүдээ сүлөө hандали дээрэ hуулгаад, Жаргалда хонходохоёо ошоhон аад, удааншье болонгүй бусаба (Г.-Д. Дамбаев); сүлөө стол эзэлэгдээгүй стол (свободный стол): Удаань тэрэ хүбүүн Бизьяа үбгэн түрүүлэгшэ хоёрые дахуулан заалай эгээ саада захын сүлөө столдо һуулгажархиба (С. Цырендоржиев); сүлөө таһалга хэнэйшье һуудаггүй таһалга (свободная комната); сүлөө тушаал эзэлэгдээгүй албанай һуури (вакансия – о должности); сүлөө гар юушье баряагүй гар (свободная рука): Тэрэ хүбүүн һамганайнгаа мантан томо чемодан абажа, сүлөө гараараа тэбэриһэн зандаа улаан шара үнгэтэй гэрэй зэргэ томо «Магирус» машина тээшэ омог дорюунаар гэшхэлшэбэ (С. Цырендоржиев); 2) юушье хэхэгүй, тухатай, забтай (свободный, ничего не делающий): Далайн долгин дээрэ хэдэн онгосонууд үлгыдүүлнэ. Сүлөө зон загаһа хахуулиданад ха (С. Цырендоржиев); сүлөө саг заб, забда, туха, дуратай юумэ хэхэ саг (свободное время, досуг): Заримдаа, сүлөө сагай тушаалдахада, тэрэ хоёрхон табсантай хэрэлсы дээрээ гаража һуудаг заншалтай (С. Цырендоржиев); сүлөө үдэр ажалгүй, амарха үдэр (свободный день): Нэгэ сүлөө үдэр оложо, гэртээ үнжэбэл түрмэдэ, баряанда байһан мэтэ зобохо, нэгэ тээшээ ошохо гэжэ тэгүүлхэ (Д. Эрдынеев); 3) юугээршье хизаарлагдаагүй, бэеэ мэдэнхэй (свободный, вольный, неограниченный): Табан хоногой үнгэрөөд байхада табан хүнды хабшалаар булганда табигдаһан хабхаан зангануудынь тодхогдожо, саадахи үдэрһөө аха дүүнэрэй нэгэниинь тэдээнээ эрьедэг, нүгөөдэнь сүлөө агнуурида гарадаг һэн ха (С. Доржиев); сүлөө професси ямар нэгэн хүнэй өөрынгөө харюусалга доро туһа хүргэдэг мэргэжэл (свободная профессия); сүлөө ажал штатда оронгүйгөөр гэрhээ хүдэлжэ мүнгэ олохо арга (фриланс); 4) уужам, уудам, дэлгэр, тэнюун (просторный, широкий): Хүгжэмэй замхахада заал соо сүлөө, уужам зэнхэгэр шэнги болошобо (С. Цырендоржиев); Талада гаража, зэрэлгээтэһэн сүлөө агаараарнь амилха, нютаг нугаяа хараха дурамни эжэ эхигүй хүрэшөө (Ц.-Д. Хамаев); сүлөө уужам уудам, дэлгэр, тэнюун (просторный, широкий): Эмээл моридтой хүбүүн басаган хоёр хэһэг мододой дундуур гараһан нариихан зүргөөр һубарилдан, сүлөө уужам газарта зэргэлэн ябана (Д.-Д. Дугаров); ○ уужам гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 3. хэлэгшын үүргээр хэрэгл. забтай, тухатай (свободен, не занят): – Хоюулаа ошоё. Би сүлөө ха юмбиб. Булагта үшөө уһалха хэрэгтэй, – гээд, Цэрэгмаа монсолзуур, согтой урин нюдөөр асуунгяар хараба (Ц.-Д. Хамаев); даб дээрэ сүлөөт! мүнөөдөө ябахада болохо (вы пока свободны!).