АРҺА(Н)
1. юум. н. амитанай ба хүнэй бэеын гада р хальһан : Ангай арһан хяазатай налбагар түхэреэн далабша мүрыень нэмэринэ ; Нюурайнь арһан хуургайтажа, нюдэнэйнь доро хара толбонууд бии болошоо ; хониной арһан хониной гада р хальһан : Хониной арһануудые бүхэли үбэл ѳѳ р ѳѳ урдань элдэдэг байгаа юм гүб даа ; булганай арһан з ѳѳ лэхэн ялалзаһан һорьмойтой, ехэ үнэтэй , булганһаа олзоборилдог гадар : Мария Николаевна булганай арһаар хүб ѳѳ лһэн, ута хормойтой сэнхир хүхэ хубсаһатай ; хэрмэнэй арһан хэрмэнһээ олзоборилогдоһон боробтор үнгэтэй набтар шаг үһэтэй гадар бүрх ѳѳ лтэ : Намар болоходо, хүбүүнтэеэ бүхэли намартаа үбэлэй тэн болотор хэрмэшэлжэ, хэдэн зуугаад хэрмэнэй арһа купецүүдтэ тушаадаг һэн ха ; баабгайн арһан баабгайһаа олзоборилогдоһон дунда зэргын утатай, үдхэн хүрин үһэтэй гадар : Баабгайн арһа дэбдинхэй үндэр модон орон дээрэ хэдэн бамбалзуур пудуушха дэрлээд, үбгэн Тураахи хэбтэжэ байба ; шонын арһан арьяатан шононуудые хюдахада олзоборилогдодог, дулаан шанартай нэхы үһэтэй гадар : Шонын арһаар оёгдоһон хоёр даха шарга соонь харагдаа һэн ; арһа шүрбэһэн арһан болон арһанда хабаатай зүйлнүүд : Зүг ѳѳ р Дүүхэйн байдал бүри доройтожо, хабар болотор Баадха баянай арһа шүрбэһэ элдэжэ, яһанай тоһо бусалгажа зобоо һэн ; үбшэһ ѳѳ р арһан һая гаргаһан малай халуун арһан : Y бшэһ ѳѳ р арһа хорёодо тохожо эбэреэдэг ; арһанай хүрьһэн үһэгүй, дотор талань ; арһа элдэхэ арһанда тусхай һубаряагаар эдеэ түрхижэ, мушхажа, шударжа, сэбэрлэжэ, таталжа, угаажа гарһаа гаргаад, юумэ оёхоор болгохо, болбосоруулха : Мүн ѳѳ түүхэй арһанай хэршэдэһэ элдэнэб ; арһанай эдеэн арһа элдэхэдээ, арһанда түрхихэ гэжэ аарса, сагаагаар бэлдэгдэ һ эн бодос . Арһанай эдеэ иигээд бэлдэдэг байгаа: үрмыень абаһан хойноо х ѳѳ рүүлһэн һү ѳѳ р тараг бүреэд, тэрээн соогоо шүүгдэһэн гашуун аарса холижо, һайса худхадаг һэн ; арһа уталга утаариин нүхэн соо аргал, тонтогоол, нарһанай шэнгээрһэ гэхэ мэтые хэжэ ууюулаад, нүхэн дээрэ гурбан шоро модо зоожо, дээдэ үзүүрнүүдыень холбон уяад, утаха арһаяа үнг ѳѳ рнь зосоошонь нэмэрүүлээд, хажуу талыень бүтүү болгон хабшуураар хабшаад, 2 – 3 час орхилго . Утажа дүүргэхэдэн ь , арһан шарабтар үнгэтэй болодог һэн. Утаһан арһаар хубсаһа оёходо, жэшээнь, үнгэ дэгэл, шара үнгэнь удаан һаладаггүй һэн. Утаһан арһан хибэндэ эдюулэсэгүй байдаг юм ; ◊ арһа яһан хоёр , арhа яhандаа няалдаhан туранхай , хонхигор, хатаһан : Дагба ухаангүй туранхай, гэрдэгэр, арһа яһан хоёрһоо бүридэһэн бэеэ энэ хүнэй нюдэнһ ѳѳ далдалхые хүсэжэ, дахин хушалга доогуураа орон хоргодохые тэгүүлнэ ; арһа яһандаа багтажа ядаха сухалдаха, хэрүүлхэхэ : Үш ѳѳ хүнүүд юун гэлсэхэнь гээшэб гэжэ арһа мяхандаа багтажа ядажа һууһыш мэдэнэб ; арһа мяха хуулаха хараал . сохихо, алан түлэн алдаха : Түрүүлэгшэ арhымни хуулахань гээшэ ааб даа. Шэнэ машинада найдан гэhээнь, тэрэ доронь hалгаажа хаябаб. Э, тархи халаг! ; Бадма улам бүри шангаржа: – Ара бэеыншни арһа мяха хуулуулхаб ; Тэрэнэй арhа мяхынь үбш ѳѳ гүйдэ, хоёр нюдыень шэргээгээгүйдэ, манда амар заяа үзүүлхэеэ болёо гээшэ ; арһа мяхаараа оролдохо бүхы шадалаараа оролдохо, шадалаараа болохо : Хүниие хүнэй мүлжэлгэһ ѳѳ эсэслэн усадхахын түл ѳѳ арһа мяхаараа оролдоходоо Совет засагта буруугаар ябана гээшэ гүб? ; 2) х ѳѳ ргын гал үлеэ лгэ гдэдэг арһаар татагдаһан түмэрэй дарханай зэмсэг : Хоёр жабжануудынь нааданай бишыхан х ѳѳ ргын арһандал үе үе хонхойлдолдон агшажа, үе үе үлеэгдэн түмбынэ ; 2. тэмд. н. арһаар хэгдэһэн, оёгдоһон : Энээниие хуха шааһан хүн эзэнэй гарта байгаа арһан туламтай мүнгэ бултыень абаха юм ; арһан оймһон элдэб дулаан нооһотой амитанай арһаар оёгдоһон ута түриитэй гутал соо үмдэдэг оймһон : Үһ ѳѳ р ѳѳ доторлогдоһон үбдэг хүрэмэ ута нохойн арһан оймһо нюсэгэн хүлд ѳѳ углажа, дээрэһээнь иишэгээ үмд ѳѳ д, ооһорыень татажархибаб ; арһан сүүмхэ арһаар оёгдоһон сүүмхэ : Һүүлээрнь Зоригто энэ дүрэеэ дахин орёожо, арһан сүүмхэ соогоо хадагалба ; арһан дэгэл а) үһ ѳѳ рнь зосоошонь, ү н г ѳѳ рнь газаашань, үгышье һаа бүд ѳѳ р гадарлагдаһан үһэтэй дэгэл : Баруун урда буланда арһан дэгэл, хүнжэл, гутал хубсаһан обоолоотой ; б) үһыень зулмаажа, тусхай аргаар элдэгдэһэн булгайр дэгэл : – Эхэ эсэгэшни мэтэ хүн, эндэ байлсана бшууб даа, – гэжэ Шнелль арһан ялагар дэгэлэйнгээ хармаан сооһоо сагаахан пулаад гаргажа, нюдэнд ѳѳ няаба ; арһан хурабша арһаар оёһон оёоргүй хурабша : Эхэнь арһан хурабшатай ха юм .