АМА(Н)

1. юум. н. 1) хүнэй гү, али ами танай дээдэ доодо хоёр үргэнэй хоорондохи зай, оошо, шубуудай хушуун, эдеэ хоол буйлуулгын эрхэтэдэй эхин : Ябууд дундаа амануудайнгаа хаб хара болотор, хэлэнэйнгээ хордотор нэрһэ түүжэ эдибэд ; аман соогоо дуугарха ѳѳ рт ѳѳ гү, али х ѳѳ рэлдэжэ байгша хүнд ѳѳ элдэб шалтагаанаар хэлэхэ аргагүй дээрэһээ һанаандаа дуугарха, үгэлэнгүй хэлэхэ , бүбэрхэ : Шамбай сула бэетэй, буряад шарайтай хүбүүн аман соогоо юушьеб гүбэнэн дуугарна ; ама хамар а) хүнэй нюур : Баруун хажуумни халуу бусалжа, хуурай гэшүүһэ мүшэрэй хангал утаан ама хамар сорьёжо байба ; б) амитанай хоншоор ; амаараа шагнаха гайхажа шагнаха ; ама хүрэхэ амталха, эдеэнһээ хүртэлсэхэ : Болоһонһоо ама хүрэжэ, бууралһаа үгэ дуулажа яба ; ама халаха а) халамгай байха, баринги болохо : Энэ үдэшэлэн Даримын үнеэдээ һаажа дүүргээд, үдэшынг ѳѳ хоол эдижэ һуутар, нилээд амаа халаһан Жалуур орожо ерэбэ ; б) үр гэнд ѳѳ һогтохо, х ѳѳ р ѳѳ нд ѳѳ дашуурха ; ама халамгай баринги, һогтуушаг : Мүн ѳѳ дэр хүй тэн шэг байгаад, ама халамгай, бүри һогтуу зон олон байба ; амаа дэбтээхэ ундалха, ундаа харяаха : Тэдэнэр моридтоёо хамта сахилзада халдаһан шүүдэр долёожо, амаяа дэбтээгээ һэн ; амаа жэмыхэ уралаа жэмылгэхэ ; амаа тамшааха а) шамшарха, ш а м-шом гэхэ : Мүн ѳѳ Галша үбгэн орон дээрэһээ бодожо, хоймортоо ерэжэ һуугаад, мүн лэ гэдэһээ эльбэн эбһээл ж э, амаа тамшаана ; Абаха болоходоо амаа там шааха, эдихэ болоходоо альгаа тодохо ; б) хэлэ амаа долёохо, шүлһ ѳѳ һайраха, гоожуулха ; амаа шомшорхо хэлэеэ тоншорхо ; ама гашалха а) эдеэнэй үлэгдэлэй шүдэнэй, мүйлын хажуугаар үл ѳѳ д үжэхэ, үнэр гутаха ; б ) шэлж. хашартай болотор хэлэгдэхэ ; аманда орохо а) баригдаха : Айхабтар хурса шүдэтэй арьяатан шонын аманда ороод, бэлхүүһээрээ хүндэлэн зуугдаад байһан… ; б) аюулда орохо, гайда дайрагдаха , буляагдаха : Манайшье сабшалан Бадмын аманда орожо һалаа, – гэжэ һанаа алдан һууна ; в) дуугардаг болохо, хэлэндэ орохо – нарай үхибүүн тухай : Бага хүбүүмнай гурбатайдаа аманда ороо ; г) һанаанда оро һоноо бодожо үзэнгүй дуугарха : Һогтошоод лэ, амандаа ороһон юумэ дуугаржа һууна гү даа! ; ама хооһон байха абяагүй байха, дуугархагүй : Шатуухан хүгш ѳѳ зүбш ѳѳ г ѳѳ шье һаа, ама хооһон байнагүй. Шаазгайтынгаа һониниие х ѳѳ рэнэ ; аман аталга, хэлэн хэдэргэ байха наадалһан хорон, хадхуу үгэ хэлэхэ : – Дан аман аталга, хэлэн хэдэргэ болоходоо hайтай бэшэ байха, – гэжэ дуугарна ; ◊ ама тоһодохо эдилгэ үгэхэ : Энэ тэрэнэй ама тоһодоод үзэһүүл даа ; Бараг һайн тоодо байха гэжэ алтан з ѳѳ хэй хоёроор аман гүзээн хоёрыень тоһодоол аабзат даа ; ама хараха хүнэй хэлэһэн соо байха : Түрүүлэгшынгээ ама хараад лэ ябадаг байһан байха ; 2) шэлж . үгэ, хэлэн ; амаа бариха ондоо хүндэ юумэ хэлэхэгүй : Тииһэн хойноо арайл ехэдүүлжэ хэлэжэрхибэ гүб гэжэ амаа бариба ; амаа татаха ойлгожо дуугарха : – Харышта, ноён, нэгэ бага амаа татажа дуугарагты! ; амынь татаха олон юумэ хэлэ хыень болюулха : – Данжан, ши һогтожо байна хаш! – гэжэ амынь татаба ; ама та таадхиха абяа аниргүй болохо, х ѳѳ р ѳѳ г ѳѳ замхаха , дуугархыень болигохо : …багшамнай хүбүүдэй ама татаадхиба ; амаа та туулха үлүү гарахыень болюулха , хорюулха : Зориг зоргондоо аашалдаг ноёд нэгэ бага амаа татуулха аабза ; амаа жажалха шэлж. муугаар, ойлгогдохогүйг ѳѳ р дуугарха, тальтарганаар дуугарха ; ама шүдэ алдаха тангариглаха, ама алдаха : Тэрэнь ама шүдэ алдаба: – Бурхан үзэг, боожо үхэх ѳѳ р харааб, – гэбэ ; ама задагай һанаһанаа дуугардаг, хамагаа хуу хэлэдэг : Нам тухай Ринчин х ѳѳ рэжэрхиһэн байгаалтай, яаһан ама задагай амитан бэ! ; хооһон ама хэлэхэ хэрэг бүтээхэгүй , гансал х ѳѳ рэлд ѳѳ дэлгэхэ, үг ѳѳ р үнгэрхэ, хооһон х ѳѳ рэлд ѳѳ хэхэ ; ама муута муу ёротойгоор дуугардаг, муу зүнтэйг ѳѳ р дуугардаг ; ама һайтай , һайн аматай юумэ һайн тээшэнь хэлэдэг, хододоо һайниие хэлэдэг, муушье һаань һайнаар хэлэхые оролдодог : – Һайн аматай хүн байжа ноён болохыемни … зүгн ѳѳ гээшэ гүт? ; ама уран гоё үгэтэй, уран үгэтэй ; хамар доро хахархай аман байнал гэжэ дуугарха хэрэгтэ хэрэггүй юумэ дуугарха, үлүү юумэ хэлэхэ ; аманда орохыс оо харааха элдэбээр, ай хаб тар муухайгаар харааха : Амандаа орохысо хараахаһаа ондоо мүртэй юумэ хэлэнэгүйл шүдхэршни ; аманһаа унагаахагүй нэгэ юумэ ходо дабтажа ябаха, һанаанһаа алдахагүй : …буряад зоноо Европын болбосон, баян гүрэнүүдэй гэшхэлһэн мүр ѳѳ р дабхюулха гэһэн һанал бодолоо тэдэ хоёр аманһаа унагаанагүй ; ама дам жуу лан хүнһ ѳѳ хүндэ үг ѳѳ р дамжуулан : Тэрэ хүнэй зохёоһон дуунуудые хүнүүд шагнаад, Борхоногой үльгэр асардаг шэнгеэр, ама дамжуулан асарнал ёһотой ; ама залгаха хүнэй хэлэһэн гү, али захиһан юумые дамжуулха ; аман дээрээ гансал хэлэхэдээ : Жарантай үбгэн аман дээрээ аляа наадаша, һайхан сэдьхэлтэй, һайн зантай, сэхэ хүн байгаа юм ; 3) шэлж ., хууш . амин, тэжээбэри ; эдихэ аман а) амин : Таряашад гээшэш баһал эдихэ аматай, үлэсхэлэн хооһон үхибүүдтэй хүнүүд ха юм ; б) миин эдеэд, туһагүй хүн ; 4 ) мориной ама залахада туһатай, хазаарай сахаригуудта холбогдодог хүндэлэн хоёр түмэр : …хазаарайнгаа амые химэлэн, газар сабшаад абана ; ама мэдэхэ үг ѳѳ рнь байха : Хатуухан гарта ороод орхиходоо, морин һамган хоёр ама мэдээд лэ орхидог юм даа ; ама мэдүүлхэ номгоруулха, гартаа бариха : Эмниг дошхон харасадашни хазаарай ама мэдүүлхэбди! ; ама татаха хазаарайнгаа жолоо татаха : Теэд галзуурһан моринойнгоо амынь татажа хүшэ хүрэбэгүй ; 5 ) ямар нэгэн хүнды юумэнэй нүхэн, хоноодоһон, хонхор, мүн урасхалай адаг , юумэнэй гараха зай забһар, нүхэ : Зарим саарһадые залуу һургагша ойроо байһан пеэшэнэй хара аман тээшэ шэдэлнэ ; буугай аман буугай сэмгэнэй һомоной гараха үзүүр нүхэн : …тэрэ танигдаагүй хүмни барижа байһан буугайнгаа амаар тээ саанашаг хэбтэһэн сум а ае заана ; номын аман годли ябуулхын тула номондо хэгдэһэн о д хор : Алтан хурса һомоёо ама туласа онолжо … гол гуулин толгойе сэхэ барин шэбшэнэ ; абаргын аман хабшуургын, тиисын хабшадаг зай забһар ; ханын аман һэеы гэрэй ханын хажуу тээшээ үлүү гараһан һэрбээ модон ; хадын аман хоёр дабаанай хоорондохи зай, ябажа гараха газар : Би дабаанай аман хүрэм с ѳѳ р ѳѳ ооглохомни ; Үзүүртэнь дааганай һүүл шагтагалаатай ута жада баринхай харуулшан хабшалай аманда үдэршье, һүнишье сособой байдаг ; мүрэнэй аман гол мүрэнэй ондоо мүрэнтэй гү, али нуур, далайтай ниилэхэ газар ; үйлсын аман үйлсын эхин : Цыремпилэй ябалсаһан отряд нэгэ шулуун дэбдихэртэй үйлсын амые боһожо, бүлэг дайсадтай тулалдажа эхилээд ; баханын аман харша хорёогой һургааг, хабтагай гү, али нарин монсогор модо һуулгахаар баханын хажуу талаар заалагдаһан, түнхигдэһэн забһар зай ; ○ нюдэ , урал , үргэ , хэлэ , шүдэ , шэхэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл. ; 2. тэмд. н. 1) үгэлһэн, үг ѳѳ р дамжуулһан ; аман зохёол үеһ ѳѳ үедэ дамжан ерэһэн арадай зохёоһон элдэб түхэлэй, хэмжээнэй бүтээлнүүд , тэрэ тоодо мантан томо үхэр үльгэрнүүд, онтохонууд, таабаринууд г.м. оролсодог : Юрэнхы дээрээ аман зохёол гээшэ хэдэ хэдэн түрэлдэ хубаагдаха байна ; аман үгэ оньһон үгэ : – Хүн зорёо һаа, бүтээхэ тээшээ, шоно зу у гаа һаа, эдихэ тээшээ гэһэн арадай аман үгэ мэдэхэ гүт? ; аман хар ю у үгээр хэлэгдэһэн харюу ; 2) аманда адли, аманай түхэлтэй ; аман хүзүүн нюрганай яһанай хоёрдохи яһан : Аман хүзүү буряад зон хүндын табагта табидаггүй, хэшэг бэлэгтэ оруулдаггүй, хүндэ зэмһэншье болгожо үгэдэггүй юм .