АЛТА(Н)

1. юум. н. 1) элдэб гоёлой юумэ хэхэдэ, электроникодо үргэн ѳѳ р хэрэг л э гдэдэг, шара үнгэтэй, з ѳѳ лэн үнэтэ эрдэниин зүйл : Харин Шоён абяагүйхэн жалга сооһоо үш ѳѳ хэдэн монсогор томо алта суглуулжа, арһан туулмагхан соо хээд, мориндоо ганзагалба ; алта угаалга оло дахин уһаар зайлан бутархай алта тай шорой, элһэнһээ илган абалга ; алта угаа д а г машина гол горхон дээгүүр тамаран ябажа, оёоройнь бур удхан гү, али һорон абажа зайлаад, томо онгосо мэтэ алта илган олзолдог тусхай оньһон : Петровско заводто захижа, алта угаадаг машина шудхуулаа ; алта шараха алта хай луулаад, ондоо түмэр дээгүүр тусхай аргаар түрхижэ шэмэглэхэ : Һүүлэй үедэ мүнгэн дээрэ алта шараха ба үнэтэй шулуу, шүрэнүүдые мүнгэн гууда һуулгаха ябадал ехээр дэлгэрээ ; бутархай алтан газарһаа абтаһан шэгээрээ байһан, хайлуулагдаагүй алтан : …нютагай дарханда бутархай алта үгэжэ хүүлэһэн гал шара бугааг баруун гарайнь сарбууда яларжа байгаа ха юм ; Тиигээд эндэ гансал Дёминой олоһон сула алтатай жалга бэшэ, бутаруухай алтанай газар байха ёһотой ; улаан алтан холисо оруулһан, 583 пробын алтан : Намсараевай томо улаан алтан бэһэлигээ хурганһаа ходолжо, баряад байгша мүнгэн соонь хаяхадань лэ… ; сагаан алтан сагаан үнгэтэй, хатуу ялагар эрдэниин зүйл ; шара алтан сэбэр, холисогүй алтан : «Яахадаа шара алтан хамагһаа үнэтэй аад, хара уһан миинтэ гээшэб?» гэжэ тэрэ шэбшэнэ ; Шэжэр алтан зэбэнүүд мэтэ шэнхинэлдэн… ; сул а алтан сэбэр, холисогүй алтан : Үгышье һаа, минии тэрэ жалга сооһоо сула алта абаагүй һаа, үхэхэшье байгаа аалам? ; Сулагы алтан шулуухануудые шэрээ дээрэ обоолжорхёод, дээрэнь тонгойлдоһон гурбан хүн тэдэнээ алдангүй шэртэнэ ; түүхэй алтан тон дээдэ пробын, холисогүй шара алтан ; 2) алтаар хэгдэһэн юумэн, алтан хашарһан мүнгэн ; алта зүүлгэхэ а) алтаар хэһэн гоёолто зүүлгэхэ ; б) хурим түрэдэ басага хүбүүндэ алтан зүйлэй гоёолто бэлэглэхэ ; алта нюулган дүхэриг болоод һууһан залуушуулай гартань нэгэ тусхай һунгагдаһан хүн бэһэлиг нюужа дүүргэхэдээ, «Алтан наашаа!» гэхэдэнь, алтатай хүн бусадта мэдэгдэнгүй һүр э жэ гараха ёһотой. Алта нюугдаһан хүнэй урагшаа гарахагүйн тула хажуугаарнь һуугаашадынь тэрэниие бариха ёһотой. Гаража шадангүй баригдаһан хүн ѳѳ р ѳѳ дуу дууладаг һэн. Мүн алта нюулгаһан хүнэй гүйжэ гарашоо һаань, барижа шадаагүй хажуудань һууһан хүн дуу дуулаха ёһотой юм : Багашуулай нааданай дүүрэхэдэ, ехэшүүлэй наадан болобо, тиигээд тэдэ наада хэхэ сүл ѳѳ гүй тула алта нюулган гэжэ урданай нааданһаа бэшэ юумэ шадахагүй байба ; 3) шэлж. ямар нэгэн удха шанартай, үнэтэй юумэ ; алта мүнгэн үнэтэ зүйлнүүд, сэнтэй эдлэл : Тиин энэ агы нүхэн соогоо тон ехэ алта мүнгэ, шүрэ хуба, эрдэниин шулуун мэтын үнэтэ эдлэл хадагалһан юм гэлсэдэг ; Абын үгэһэн юумэн – алта мүнгэн, эжын үгэһэн юумэн – эрдэни зэндэмэни ; з ѳѳ лэн алтан үнэтэ арһан – ехэнхидээ булганай арһан тухай : Бадма ангуушан з ѳѳ лэн алтан гүрэнд ѳѳ тушааха гэжэ ехэхэн уялга абаһан… ; хара алтан а) нефть, газарай тоһон ; б) хууш . сагаан мүнгэлиг үнгэтэй, хүндэ шанартай, үнэтэ түмэрлиг зүйл ; 4) алта нюулган гэжэ нааданай тобшо нэрэнь : Алтанай һүүлээр ёохор болоо ; 5) алта нюужа наадаха үедэ альганда «алтатай» болоһон хүн : Алтан, бод! ; 2. тэмд. н. 1) алтаар хэгдэһэн, алталмал : Түб түхэреэхэн аад, хаб хара нюдэнд ѳѳ алтан хүреэтэй нюдэнэй шэл зүүһэндэл ; алтан одон алтаар хэгдэһэн, шагналай табан хушуута тэмдэг , Россиин Баатар нэрэ зэргэдэ хүртэһэн хүндэ зүүлгэгдэдэг : Дугарай наһанай нүхэр Балма – Эхэ Герой, сээжэдээ алтан одо толоруулжа, гэрэйнгээ ажалда һабандан, һалиржал байдаг үнэр баян эжы юм даа ; алтан бугааг алтаар шудхажа хэһэн, сарбууда зүүдэг шэмэглэл ; алтан бэһэлиг монсогороор, үгышье һаа, һиилүүртэйгээр элдэб түхэл гаргажа, алтаар шудхаһан бэһэлиг : Тиигээд тэрэ туулмаг уудалжа, доторһоонь ѳѳ рынг ѳѳ хэһэн на риихан алтан бэһэлиг гаргаба ; алтан шүдэн алтаар шудхамал гү, али нимгэн алтаар гадарлаһан шүдэн : Санданов юундэб даа һ ѳѳ л уйтай нюд ѳѳ р урдаһаань хараад, алтан шүдэеэ ялагас гүүлэн миһэрээд абадаг ; алтан шагта табанай алтан хашарһанда һэнжэ һуулгажа, хээ болон гэзэгэ гэхэ мэтэ гоёолтонуудые шагтагалан зүүдэг тобшо ; 2) алталиг, алтан шэнги үнгэтэй, ялалзаһан : Тэрээн дээрэ гарахадань, жаргажа байһан наранай гэрэлдэ с ѳѳ рэм нуурынь алтан хашарһаар миралтажа, үзэсхэлэн гоёор харагдаба ; алтан наран улаан наран : Мүн ѳѳ үгл ѳѳ гүүршье манай заахан гэрэй үхэрэй сууха няаһан шагаабаряар алтан наран шагааба ; алтан утаһан Шэнэ жэлэй үедэ хасуури модо шэмэглэдэг түмэрлиг гү, али ондоошье нарин утаһан : Интернат соо байдаг хүбүүдэй зүрхэнүүд эбтэй ханиин алтан утаһаар хүрмэгдэн нэгэдэнэ янзатай ; алтан һаб а татуулха будд. наһа бараһан хүнэй хойто түрэ л ыень һураха : Бүүбэйнгээ алтан һабыень татуулхаа Халзан Жамсында зорюута ошобо ; алтан сэргэ сэргэ гэжэ табигдадаг нэгэ томо баабхай . Наадагшад шагайнуудаа адляар хубаажа абаад, гурбан шагай абажа, дээшэнь шэдэдэг. Унахадаа хэды морин буунаб, тэды мори сэргэдээ табидаг. Тиигэ тиигэһээр сэргэеэ тойруулаад, олон шагай суглуулһаниинь шүүдэг : «Алтан сэргэ бууба», – гэжэ ехэ олон шагай абажа, хормойдоо хээд, урмашан һууба ; Алтан гэрэл будд. бишыхан хүүгэдэй ами наһа, бэеые аршалха, хамгаалхын тулада уншагдадаг бурханай ном : Гэртээ ламые залажа, «Алтан гэрэл» уншуулба ; Алтан ураг борджигин, Чингис хаанай гарбалай уг ; 3) шэлж . хайрата, зүрхэ сэдьхэлдэ дүтэ, нангин : Алтан хангай тайгамни, юун тухай дууланабши? ; алтан дэлхэй бүмбэрсэг дэлхэй, газар дэлхэй : Алтан дэлхэй дээрэ амгалан тэнюун ажаһуужа, үри хүүгэдые үдхэжэ, үнэр баян һуугыт даа! ; алтан түрэ үбгэ һамган хоёрой, хамта табин жэл һууһанай ойн баяр : Алтан түрэеэ найрлажа, Аша гушаяа харагты! ; алтан худа айл гэр болоһон хүбүүн басаган хоёрой эсэгэнэрынь , нүг ѳѳ талынь эхэ эсэгэнэр тэрэниие иигэжэ нэрлэдэг ; алтан худагы гэр бүлэ болоһон хүбүүн басаган хоёрой эжынэрынь ; алтан саг а) залуу, эдир наһан ; б) һайхан саг : – Ерэхэ, басагамни, амгалан тайбан һууха алтан саг заабол ерэхэ! ; алтан ами наһан хайрата ами наһан : Эхэ оронойнгоо бэеэ дааһан байдалай түл ѳѳ дэ, зол жаргалта ажаһуудалай түл ѳѳ дэ алтан ами наһаяа үгэбэт, манай хүндэтэ нүхэд! ; 4) уран, шадамар, бэрхэ : алтан толгойтой хүбүүн ; алтан гартай уран, уран гартай, гоёор хэжэ шададаг : Алтан гартай аад, дархалнагүйш гэжэ заримашуулда боһуулдаг һэн ; Алтан гартай хүн олзотой ; алтан гургалдай алталиг зүһэтэй борбилоогой түрэлэй дууша шубуун : Энэ һайхан абяан сооһоо хононшье шагнажа байбал хашархаар бэшээр алтан гургалдайн дуун аялгатаба .