АБЯА(Н)

юум. н. 1) агаарай хүдэл ѳѳ нһ ѳѳ боложо, хүнэй шэхэндэ дуулдадаг шэмээн, дуун : Коля, юумэнэй абяа дууряахадаа, ехэ шадамар ; Хүн гээшэ абяан. / Замхахаар бэшэ – Хэтын абяан. / Мүшэдшье хадаа дүлэн. / Унтархаар бэшэ – Мүнхын дүлэн ; хэлэлгын абяан хэлэ шэнж. сааша даа хэдэн хубинуудта хубаа гда жа болохогүй үгын бэеэ дааһан нэгэ хуби : Үе соо нэгэшье, олоншье абяан байжа болохо ; абяа абаха а ) дуулаха, соносохо : Хүнэй абяа абаһан гүр ѳѳ һэд ондого сондого харайлдашаба ; б ) шэхээ үргэхэ, шагнаархаха : Тархяа үрг ѳѳ д хэбтэһэн эхэнь абяа абаһандал, һэр-мэр байраһаа хүдэл ѳѳ дхибэ ; 2 ) ямар нэгэн юумэнh ѳѳ болон амитадhаа ба хүнэй дуугарhан үгэ , шашхаан : Хүбүүнтэеэл уулзажа, тэрэнэйнгээ абяа дуулаха гэһэн һанални намайе амиды ябуулна ха юм ; абяа анир а) шэмээ, шууяан : Мори хара тэргэлһэн хүнүүдэй абяа анир нээлгээтэй сонхоор газааһаа дуулдана ; б) hураг, суу ; абяа шэмээн а) шааяан, дуу шуун, нарьяан : Ойн заха табяад метр болоодшье байгаа һаа, тэндэһээ абяа шэмээн үгы, ой хон жэн, унтажа байһандал ; б) ямар нэгэн юумэнh ѳѳ болон амитадhаа ба хүнэй дуугарhан үгэ : Тиимэһээ тэрэнэй нэрэ соносхоходонь, заал соо абяа шэмээн таһаршадаг ; абяа аниргүй шэмээгүй, шууяагүй, хон жэн : …н ѳѳ хи томо нохоймной тииһээр абяа аниргүй болоо гээшэ гү? ; Тойроод абяа шэмээгүй, хон жэн ; абяа аниртай үгэ дуутай, шууяатай : Харин ондоо хоёр нугаһад бусадайнгаа абяа аниртай һүрэгһ ѳѳ холодоод, амяараа байхаданад ; абяа ехэтэй дуутай, шанга : Тиимэ нэгэ ойлгогдошогүй, абяа анир ехэтэй, … юумэ хойноо шэрээд, айһан һүрдэһэн эмниг морин шадалайнгаа һалатар харайлгажал мэдэхэ ; абяа тодорхой ойлгосотой, эли тодо ; абяа таhалангүй таhалгаряагүй, шэхэнэй шиир таhалангүй, хэлээ амандаа хэнгүй : абяа таhалангүй шашалдаха ; абяа гараха дуугарха : Хэншье абяа гарабагүй ; абяа үгэхэ а) ямар нэгэн дуугаар, дуулдама дох ё огоор бэеэ мэдүүлхэ : Бальжинима гансата нойрмогһоо һалажа үгсэгэд гээд, бүглүүхэн хоолойгоор абяа үгэбэ: Ѳ — ѳ й! ; б) бага үхибүүнэй бархирха : Харин Балган һэрижэ, абяа үгэжэ ороо һэн ; абяа ниилэнхэй зохилдон тааранхай, таараһан, нэгэ һанаа баринхай ; абяа бара хажуудань ябалсаха, хани : …хэзээшье ойроо абяа бара нүхэртэй, тогоошонтой ябаха дуратай байдаг ; ◊ абяа залгиха гэнтэ дуугай болохо, анираа хатаха ; абяагаа хатаха доромж. дуугай болохо – хэрүүлхэжэ гү, али гэмэржэ байһан хүн тухай, хусажа байһан нохой тухай г.м. ; абяан бии болохо түрэхэ болохо, хээлитэй болохо , хээлитэй болохые далда удхатайгаар иигэжэ хэлэдэг һэн. Залуу эхэнэрэй тархи толгойм үбдэбэ гээ һаань, абяан бии болохоо һанаа гү гэжэ гасаалаад абадаг һэн ; 3) һураг, суу : Тиимэрхүү абяа байна ; хуурмаг абяан худал, үндэһэгүй һураг суу ; 4) шэлж. үнэр ; эдеэнэй абяа абаха эдеэнэй үнэр абаха, эдеэнэй дүтэлхые ойлгохо .