ТЭҺЭ

шангадх. ү. хүсэ гарган олон хуби болгожо, һалатар, дэлбэ, бала, булга, хаха, таhа, зада, биса (вдребезги, совершенно, вовсе, совсем, сильно): Арбан жэлэй саада тээ нюдөө тэһэ хадхуулһан Лон-чен эдэнэй һалхинда дайрагдаһан хүн байгаа (Д. Батожабай); тэhэ бууха ямар нэгэн юумэнэй дэлбэ hүрэхэ, дэлбэрхэ, дэлбэрэн ниидэхэ (лопнуть, взорваться): Гэн гэтэр, тоогүй олон иимэ үдэрнүүдые ажаһуужал тэсэхэгүйш, харин тэсэбэришни тэһэ бууха ха юм (Ч. Цыдендамбаев); тэhэ сохихо бута, зада сохихо (разбивать, раздавливать): Тэдэниие хүбүүн харахадаа, гэнтэ юундэшьеб сухалдан, ойронь ониин носоһон лампочка тэһэ сохижорхибо (Ц.-Ж. Жимбиев); тэhэ бажууха таhа, биса, низа бажууха (раздавливать); тэhэ дэбhэжэ орхихо биса, низа гэшхэхэ (растаптывать); тэhэ алдаха а) бала унагааха, баллаха, биса алдаха (разбивать): Дулма гэртээ оромсоороо Варвара эжыдээ Балдан абатаяа уулзашооб гэжэ хэлэн гэһээнь, Варвара пеэшэнэй тэндэ байһанаа, баряад байһан шэл аягаяа тэһэ алдаад, Балдан гүш гэн, таалан тэбэреэд бархиршаба (Б.-Б. Намсарайн); б) ама хамараараа уһа шүлһэ сасаха (фыркать от смеха); тэhэ харбаха hуга, хуха, шобто харбаха (простреливать): Үхэрэй хоёр эбэр дээрэ / Үреэтэй байнал зүүн, / Тэбэнэ зүүнэй һүбые / Тэһэ харбахаа мэдэгты! (Г. Цыдынжапов); тэhэ (биса) баярлаха баярлахын ехээр баярлаха, тэнгэридэ хүрэтэр баярлаха (сильно радоваться): Мартда гэрһээ бэшэг абажа, тэһэ баярлаа бэлэйб (Б.-Б. Намсарайн); Доржижабай Балдан хүбүүтэй болоһоноо дууламсаараа одоо тэһэ биса баярлажа, … hомоной тээшэ соёргобо (С. Цырендоржиев); тэhэ биса баяжаха үлэмжэ ехээр баян болохо, тэhэрхэ болотороо баяжаха (неимоверно разбогатеть): Иимэ түгшүүритэй бэрхэ зуд туранхын, дайн сэрэгэй, алба татариин хатуу шангада хабшагдажа, нам шэнги үгытэй зоной хооһоржо, хорёо хаажа байхада, баян ноён хүнүүд тэһэ биса баяжажа байхань ямар ушартай гээшэб (Х. Намсараев); нюдөө тэhэ хадхама харанхы шэб харанхы, тэмтэрмэ харанхы, балай (темнота такая, что хоть глаз выколи); тэhэ нэрьехэ айхабтар шангаар дуугарха, түерхэ, нарьяха (сильно грохотать, шуметь): Хэдэн үхэр буугаар тэһэ нэрьехэеэ һэдэһэндэл, Шнелль Моходой тээшэ үзэн ядаһан үдхэн хүндэ харасаа галзууран шахуу харбаба (А. Ангархаев).