ТАБА(Н)

(Н) 1. тоог. н., тоол. 1) дүрбэн дээрэ нэгые нэмэхэдэ гаража ерэдэг тоо, дүрбэһөө нэгээр ехэ тоо (пять): Зосоонь хэдэн таһалгануудтай, табан сонхынь наагуур шабар горшоогтой сэсэгүүд табяатай, гэрэй дундань табхагар галаанха пеэшэн сайбайна (Ц.-Ж. Жимбиев); арбан табан арбан дүрбын удаадахи тоо (пятнадцать): Басага хүргөөшэдэй зуугаад алхам газар дутэлжэ ерэхэлээр, яг адлиханаар хубсалһан, нэгэ жэгдэхэн арбан табан хүбүүд зоной араһаа гаража, урдаһаань угтан ошобо (Б. Санжин, Б. Дандарон); табан зуу таба дахин зуу (пятьсот): Мүнөө дээрээ тэрэ хуралдаанда сохом хабаадаха тухайгаа табан зуу гаран багшанар дуулгаад байна (Б. Жигмитов); табан мянга таба дахин мянга (пять тысяч): Тэрэнэй мэдэлдэ, магад, таба мянган хасаг байжа болохо (Ч. Цыдендамбаев); таба дахин а) таба удаа (пять раз): Баруун гарайнь сарбууда таба дахин орёожорхиһон хуба шүрэнүүд ирайлдана (Д. Батожабай); б) табанда үдхэһэн тоотой (в пять раз): Хяагтын полициинхид таба дахин олон болохоһоо гадна тусхай шадабаритай тагнуулшад Петербургһаа ерэжэ, хоро хэһэн дайсаниие бэдэржэ захалбад (Д. Батожабай); таба табаар табаадаар (по пяти): Дэбтэр таба табаар хүртэбэ; табан дабхар а) таба нугалһан (пятикратный): Энэ үгэһэн мүнгэмни табан дабхар боложо бусаха ёһотой; таба дахин дабхасаһан (пятиэтажный): Булгайр хүүртигтэй хүн намайе «Прогресс» кинотеатрай дэргэдэ тогтоогоод, Борсоевой нэрэмжэтэ үйлсын табан дабхар гэрэй адрес заагаа (С. Цырендоржиев); таба-зургаан таба гү, али зургаа тухай (пять-шесть): Оройдоол таба-зургаан хуудаһатай (Ч. Цыдендамбаев); дүрбэн таба – хорин дүрбые табаар арьбадхахада хорин (пятью четыре – двадцать); табан хушуута (й) табан тээшээ шушууртаһан (пятиконечный): Эдир пионерэй баатаршалга мүнхэлхэ гэһэн шиидхэбэри абтаад, табан хушуута хүшөө бодхоогдобо (С. Цырендоржиев); табан жэл а) таба дахин жэл жэлээр эрьеһэн хугасаа (пять лет): Эхэ ороноо хамгаалгын дайнай үедэ Буда сэрэгэй албанда абтажа, табан жэл соо алба хэһэн байгаа (Ц. Шагжин); б) социализмын үедэ табан жэлээр хараалагдаһан хүгжэлтын болзор (пятилетка): Сагаарһан уран зохёолшодой бүхы зохёолнууд хадаа мүнөө ба ерэхэ табан жэл соо хэблэгдэхээр хараалагданхай (Г. Туденов); « Табан жэлэй түсэбые дүрбэн жэл соо дүүргэе!» гэһэн уряа доро хүдэлхэ; табан үдэр таба дахин эрьеһэн үдэр (пять дней): Энэ табан үдэр соо танил болоһон харгыгаар түргэн гэшхэлжэ, үнжэдэг газартаа хүрэбэбди (Д. Доржиева); таба нюдэн наададаг хаартын үрүүдэй табан тэмдэг (пятёрка – об игральной карте); таба сагаан (гү, али мүнгэн) табанай зэд (пятак): таба сагаанай сэнтэй хурабша; табан наһатай табатай (пятилетний): Мүн энэ үедэ, таба наһатай ябахадам, манай нютагта түрүүшынхиеэ зайн галай кино-наада харуулһан байгаа (Ц. Шагжин); табан хурган гарай, хүлэй үзүүрэй табан һалаа (пятерня): Табан хурган нэгэтэ тааража гэнтэ ядаба ха (Г. Чимитов); табан хушуу мал эбэртэ мал, морин, хонин, ямаан ба тэмээн (пять видов скота): Тэрэ элидхэл соогоо буряад арад зоной табан хушуу малай үдэжэ байһыень тэмдэглэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); табан мэдэрэл мэдэрэлэй табан органууд (пять органов чувств); таба һалаа ург. нэгэ үндэһэнһөө хэдэн тээшээ һалбаран ургадаг һудалтай ногоон набшаһан (подорожник): Шойнён дотор, гадар үмдэеэ тайлажа хаяад, таба һалаа бэдэрхэеэ ошобо (В. Гармаев); табан һула зүрхэн, уушхан, эльгэн, дэлюун, бөөрэ табанай ниитэ нэрэ; зосоогоо ехэ хүндыгүй үргэлжэ зүйлһөө бүридэһэн, нимгэн ханатай байдаг (пять паренхиматозных органов); табан сэбэрлэдэг бэеын энэ тэрэ хубиие арилгадаг, сэбэрлэдэг юумэнүүд (пять очищающих предметов: зубочистка, щипчики для выдёргивания волос, уховёртка, ногтечистка и расчёска); олон таба а) дан олон, оло юумэ (множество, очень много): Рабдан Сарааные хүүгэтэйнь олон табан чемодан, боолтотой, орёолтотой монсо-сонсо юумэнүүдтэйнь сүлөө һандали дээрэ һуулгаад, өөрөө шэнэ билет абахаяа касса руу ошоо һэн хаш (Д. Дылгыров); б) үлүү булуу, хэрэгтэ хэрэггүй юумэн (всякая всячина): Би эндэ олон табые шалижа байнаб (Ч. Цыдендамбаев); табан буян будд. бурханай ёһоной ажабайдалай түлөө олдоһон табан буян (пять благодатей, заслуженных за праведную жизнь: долголетие, богатство, здоровье, добродетель и смерть от старости); табан забһаргүй нүгэлнүүд будд. эдэниие үйлэдэһэнэй түлөө заатагүй тамада унаха 5 нэн хүндэ нүгэл; буян бүтээхэ хугасаагүй туладань забһаргүй гэжэ нэрлээ. Эдэнь гэбэл, эсэгэеэ хороолго, эхэеэ хороолго, архадые хороолго, бурхан бологшоһоо шуһа гаргалга, лама хубарагуудые хахасуулга (пять беспросветных грехов); бурхан багшын табан лагшан тус бүридөө тусгаар ондоо шэнжэнүүдтэй болодог бурхан багшын бэе: мүн шанарай лагшан, номын лагшан, бэлгэ бэлигэй лагшан, түгэс эдлэлэй лагшан, хубилгаан лагшан. Хүн бүхэн, жэшээнь, бурханай номуун бэе олохо аргатай, хүн бүхэндэ тэрэ байдаг. Гэбэшье буян хуряа хуряаһаар, боди сэдьхэлтэй болоогүйдэнь номуун бэень үзэгдэдэггүй (пять тел Будды); табан мэлмы хүн амитанай боди хутагай замаар дээшээ дабшаха бүринь улам ондоо шанартай болодог нюдэн. Нэгэдэхинь мяхан нюдэн – буян ехээр хуряагаагүй хүнэй юрын нюдэн: хамаг юумые имагтал элдэб хүсэлыень хангаха талаһаань харадаг юрын хүнэй нюдэн; хоёрдохинь тэнгэринэрэй нюдэн – ерээдүйе хараха аргатай г.м. (пять глаз); табан ухаан зүүн зүгэйхидэй эрдэм ухаанай табан янзын ниитэ нэрэ: буддын шажанай гүн ухаан – дотоодо ухаан, ушар шалтагаанай ухаан, дуунай ухаан, урлахын ухаан, тэжээхын ухаан (пять наук: буддийская философия, логика, филология, искусство, медицина); ◊ табан хургандал тон һайнаар, сээжэ (как свои пять пальцев): Машина, трактор өөрынгөэ табан хургандал мэдэхэ һэн тулань дүршэл багатай механизаторнууд ехэл амар ажалладаг (С. Цырендоржиев); 2. наречиин удхаар хэрэгл. таба дахин, табан удаа (пять раз): Y сэгэлдэрһөө хойшо шамда таба ерээб; таба һүрэдэг а) табан һомоор һомолдог (пятизарядный): Газар дэлхэйгээр дүүрэн суурхаһан хүрин хуйтай таба һүрэдэг буутайб, эрхимэй эрхим хүбүүтэйб, бэрхэшье, һайханшье һамгатайб (С. Доржиев); б) табан һомоор һомолдог буу (пятизарядка – о винтовке): Балдан пеэшэнэйнгээ саанаһаа холшообо мэшээгтэ орёолготой, тайражархиһан хуушанай ород таба һүрэдэг гаргажа һарбайба (Ц.-Д. Хамаев); 3. юум. нэрын удхаар хэрэгл. 1) мэдэсэ сэгнэхэ эгээл дээдэ зэргын тэмдэг (пятёрка, отметка как высшая оценка знаний): – Зай, Базар, мүнөө үдэр экзаменаа амжалтатай һайнаар үгэжэ табые абаһанайш түлөө үнэн зүрхэнһөө баясанам! (Ц. Шагжин); 2) һарын 5-хи үдэр (пятое – о числе): Харин мүнөө, март һарын табанда, үндэр добо дошотой үйлсэнүүдээр булангиртай түргэн горход шааян хааян урдажа эхилшэбэ (Ч. Цыдендамбаев).