СЭХЭ

1. наречи 1) нэгэшье годиронгүйгөөр, хажуу тээшэ болонгүйгөөр, шууд (прямо по прямой линии, прямиком): Үглөөдэрынь үбшэн бэшэ аад, эмшэндэ ошожо, худалаар хэлэжэ, бюллетень абахаяа аягүйрхөөд, ажалдаа сэхэ ерэхэдэмни, редакторнай үбшэлжэ, ажалдаа гараагүй байба (Д. Доржиева); сэхэ тэмгэ харгыгаар бэшэ, замаа сэхэлжэ (напрямик): Машинаяа жолоодожо мэргэжэһэн Буда харгын хонхор ёнхорнуудые тооногүй, сэхэ тэмгэ гаража, машинаяа дондоруулна (Ц. Шагжин); сэб сэхэ а) нэгэшье годиронгүйгөөр, хажуу тээшэ болонгүйгөөр (прямо, не сворачивая): Энэ харгы хайшаашье бэшэ, сэб сэхэ Үшөөтэ ошоод, Банзарай сэргэ тулаад, мухардашоо янзатай (Ч. Цыдендамбаев); б) жаахашье годирдоггүй (очень прямой, без малейших изгибов): Хай, энэм басаган лэ, минии наһанай басаган лэ гэжэ танихадаа, сэргэдэл сэб сэхэ болошобоб (А. Жамбалдоржиев); в) об-тобгүйгѳѳр, халтантуулангүйгѳѳр сэхэ, саагуур тойруулангүй, далда нюусагүйгөөр (открыто, откровенно, без обиняков): Сэб сэхэ хэлэхэ болоо һаа, ондоошье нэгэ шухала шалтагаан намда баһал байха (Ч. Цыдендамбаев); г) үнэн, лабынь, үнэн юумэн (правда): Б и танда сэб сэхыень хэлээб; сэхэ урдаһаа годиронгүйгөөр, хажуу тээшэ болонгүйгөөр, шууд, яг ямар нэгэн юумэн руу (прямо куда-л.): Теэд сэхэ урдаhаань, уруудам уруу эршэтэйгээр хэдэн шулуунай мухарин дүтэлхэдэнь, үнөөхи шулуунайнгаа саана хорон хэбтэшэбэ (Г.-Д. Дамбаев); сэхэ урдань яг, тон урдань (прямо перед ним, прямо к нему): Тиигээд Алдар тээшэ эрьежэ, сэхэ урдань зогсоод, ербэдэггүй нюдэ руунь алдангүй шэртэхэдэнь, Алдар агшан зуура ехэл олон юумэ нюдэн соонь уншаба (Ц.-Д. Хамаев); сэхэ (урдаһаа) хараха а) толгойгоо эрьелдүүлэнгүй урдахияа шууд хараха (смотреть прямо перед собой); б) далдираагүй нюдөөр шэртэхэ, нюдөө һалгаангүйгөөр хараха (смотреть в упор на кого-л.): Һүүлдэнь баһа нам уруу сэхэ хараад байхадань, нюдэнэйнь сэсэгы соо агшан зуура өөрыгөө хаража байһанаа ойлгожорхибоб (А. Жамбалдоржиев); сэхэ барин буудаха хүдэлгэнгүй, шууд буудаха (стрелять в упор); сэхэ ябаха хажуу тээшээ болонгүйгөөр ябаха (идти прямо): Самбуу ахай тээшэ сэхэ ябажа ябаһан Балжид гэнтэ халба һүрэжэ, хойшоо һүлжэн, түргэнөөр алхалба (Ц. Шагжин); сэхэ ошогты! харгыһаа нэгэшье годиронгүйгөөр ябагты! (поезжайте прямиком!); сэхэ зогсохо ягдайн зогсохо, нюргаа бүхылгэнгүй байха (стоять прямо, навытяжку): Охин тад гэдэргээ тарайн алдаад, үгэ дууламгайгаар бэлтэгэшэн, үбдэг дээрээ сэхэ зогсобо (Б. Санжин, Б. Дандарон); сэхэ баруулжаа яг баруун тээшэ (прямо на запад): Сандахын Адагта һуурижаһан Дабаа-Жалсантанай урдуур сэхэ баруулжаа машинань табилуулба (Б. Мунгонов); 2) шэлж. ямаршье зууршалалгүйгөөр, шууд оролсожо (прямо, непосредственно): Хэншьеб шам тухаймни сэхэ намда хандажа хэлэһэндэл болоо (Д.-Д. Дугаров); сэхэ хамаадахагүй хабаагүй, гаднын (не имеющий прямого отношения); сэхэ дулдыдаха шууд, яг дулдыдаха (непосредственно зависеть, находиться в прямой зависимости): Байгаалиин сэбэр шанар шэнжэһээ хүн түрэлтэнэй элүүр энхэ байдал сэхэ дулдыдана (Буряад Y нэнһөө); сэхэ оршуулха а) эхэ бэшэгһээ оршуулха (переводить с оригинала); б) хэлэжэ байхадань оршуулха, зэргэ оршуулха (переводить сразу, синхронно); 3) шэлж. об-тобгүйгѳѳр, халтантуулангүйгѳѳр, саагуур тойруулангүй, далда нюусагүйгөөр (открыто, откровенно): Бэе бэеынгээ алдууе сэхэ заагаад, һанал бодолоо нюунгүй андалдаад ябаа һаамнай һайн бэлэй (Д. Эрдынеев); сэхэ (руунь) хэлэхэ об-тобгүйгѳѳр, саагуур тойруулангүй хэлэхэ (говорить откровенно): Хэрбэеэ намда сухалдаһан, жүтөөрхэһэн һаа, сэхэ хэлэл даа (С. Ангабаев); Степан Петрович эдэ нүхэдэйнгөө һанаагаа зобошоһые абаһаар тухайлжа, үни зобоонгүй, сэхэ руунь хэлэхэ гэжэ шиидэбэ (В. Гармаев); сэхэ бэлдэхэ далдагүй элитээр, нюултагүйгөөр түхеэрхэ (открыто готовиться); сэхэ добтолхо далдагүйгөөр халдан орохо (открыто нападать): Дайсаниие тогтоохын тула батальонииень дивизиин командирай орхиһые, бүхэли хоног соо урдаһаань сэхэ добтолһон дайсаниие бариһанаа, тиигэжэ олон хүнүүдээ алдаһанаа нюдөөрөө уһа гүйлгэн хэлэбэ (Б. Шойдоков); сэхэ руунь мэдүүлхэ саагуур тойруулангүйгөөр мэдүүлхэ (прямо заявлять); 4) шэлж. эрид шууд, эрид шангаар, эрид хатуугаар, һэжэглэнгүйгөөр (решительно, без колебаний): Теэд Үбэр Монголой хамбын үгые сэхэ буруушааха хүн олдохогүй гэжэ шагнагшадай абяагүй байһан дээрэһээнь элеэр таахаар болоно (С. Норжимаев); сэхэ мэдүүлхэ эрид шангаар мэдүүлхэ (решительно заявлять); сэхэ арсаха ог таһа, эрид шууд мэлзэхэ (категорически отказываться); байдалай урдаһаа сэхэ хараха байдалһаа айхагүй, байһан соонь хараха (смотреть прямо в лицо действительности); 2. тэмд. н. 1) годирдоггүй, тэгшэ (прямой): Аяар холоһоо сэхэ шугамаар һэтэлэн гараһан харгын саада үзүүртэ танил вагончик, мүн дүтэ шадарынь хоёр бульдозер хүдэлжэ харагдана (Д.-Д. Дугаров); сэхэ болохо тэгшэрхэ, тэниихэ, нугалаагүй болохо (выпрямляться, распрямляться): Смотритель айжа сэхэ болоод: – Таанар эндэ юундэ ерэбэт? – гэбэ (Ч. Цыдендамбаев); сэхэ харгы а) годироогүй, һомондо, шугамда адли харгы (прямая дорога): Студентнэр гансата шууяхаяа болижо, абяа шэмээгүй болоод, хоёр тээшээ хахаржа, сэхэ самсаал харгы гаргаад үгэбэ (Ч. Цыдендамбаев); сэб сэхэ зүг шэг годирдоггүй зүг (прямолинейное направление); сэхэ зурлаа татаха годигор бэшэ, тэб тэгшэ зураадаһа татаха (проводить прямую); сэхэ хамар морхогор бэшэ, мурюу бэшэ хамар (прямой нос): Хажуу тээһээнь харахадам: сэхэ үндэр хамартай, шэрдэһэн хаб хара һорьмоһотой, сагаахан хасартай – болохотойл шэнги (А. Жамбалдоржиев); сэхэ углуу 90 градустай углуу (прямой угол): Мүр мүрөө шанга тулалсаад, толгойнуудаа үһэрилдүүлэн, сэхэ углуу гаратар тонгойлдошоод, дүхэригэй дундуур тойролдонод (Д. Батожабай); сэхэ һогообори ург. нэгэ метр хүрэхэ үндэртэй хүнды эшэтэй, залаатай олон наһата ургамал (костёр прямой); сэхэ түмэн тана ург. дороо модохирдог олон һалаатай эшэтэй, багахан сагаан гү, али ягаабар сэсэгтэй хоёр наһата ургамал (хамеродос прямостоящий); ◊ сэхэ харгыда гараха ямаршье бэрхэшээлгүй, түбэггүй байдалда орохо (крепко встать на ноги): Шэнэ журналай сэхэ харгыдаа гаратарнь саг хэрэгтэйл юм бэзэ (Н. Дамдинов); 2) шэлж. ямаршье зууршалалгүй, шууд оролсоһон (прямой, непосредственный): Тиимэһээ өөһэдынь отряд үбгэжөөлтэй һайн холбоотой байгаа һаа гү, али тэрээниие өөһэдынгөө аша туһада хэрэглээ һаа, оршуулагша басагантай сэхэ холбоо байгууланшьегүй байхадаа хамаагүй хаш гэжэ Баторов дуугаа хуряаһан шэгтээ һууба (Б. Шойдоков); сэхэ һунгуули (или һунгалта) һунгагшадай хэнэйшье зууршалалгүйгөөр, өөһэдөө түлөөлэгшэдые һунгадаг һунгуули (прямые выборы); сэхэ налог татабари түлэгшын олзоһоо шууд татагдадаг налог (прямой налог); сэхэ хүтэлбэри доро хэнэйшье зууршалалгүй хүтэлбэреэр (под непосредственным руководством): Сорогой колхозой түрүүлэгшэ Аюша Пунсыкович Налхановай сэхэ хүтэлбэри доро һургуулиин байшанда залгалаа баригдажа, 200 һурагшын һурахаар шэнэ байшан, … 60 үхибүүнэй байрлаха интернадай хамтын байра ашаглалгада тушаагдаһан юм (Б. Балданов); сэхэ бэшэ асуудал хэлэ шэнж. үгүүлбэри дотор оруулһан асуудал (косвенный вопрос); 3) шэлж. эли, далда нюусагүй, далдагүй, нээмэл (открытый, явный); сэхэ добтолгодо орохо далдагүй добтолгодо орохо (переходить в открытое наступление); сэхэ урбалта далда нюусагүй урбалга (прямое предательство, открытая измена); 4) шэлж. үнэншэ, шударга (честный, правдивый): Жарантай үбгэн аман дээрээ аляа наадаша, һайхан сэдьхэлтэй, һайн зантай, сэхэл гэхэдэ сэхэ хүн байгаа юм (Х. Намсараев); сэхэ сэбэр (гү, али сагаан) үнэншэ, шударга, мэхэгүй, гэнэн, гэнэн хонгор (прямой, откровенный, правдивый, бесхитростный): – Жамбал, би шинии сэхэ сэбэр сэдьхэлтэй байһанда юундэшьб тэрэ түрүүшын һүниһөө хойшо этигээ бэлэйб (А. Жамбалдоржиев); сэхэ зантай үнэншэ, мэхэгүй, шударга (честный): Сэхыень хэлэхэдэ, Томка газаа талаһаа эрбээхэй мэтэ эрбэгэнэдэгшье һаа, үнэн дээрээ уян сэдьхэлтэй, сэхэ зантай басаган гэжэ һанагшаб (С. Цырендоржиев); сэхэ һанаатай харюугаа халгадаггүй, үнэншэ, үнэн сэхэ, шударга (прямодушный, чистосердечный); сэхэ харюу саагуур тойруулангүй хэлэһэн үнэн харюу (прямой ответ): – Гоёб, намһаа сэбэр басаган үгы гэжэ һанашанхай, – гэжэ тэрэ сэхэ харюуһаа хулжаба (С. Цырендоржиев); ○ залан, сэбэр, үнэн, үнэншэ, эрид гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 3. юум. н. үнэн, лабынь, үнэн юумэн (правдивость, правда): Сэрэнцүү юумэ нюуха гэжэ огто мэдэхэгүй хүн һэн хойноо, эндэ сэхэ бүхыень табиба (Ц.-Ж. Жимбиев); сэхыень мэдэжэ ядаа үнэн дээрэ болоһон юумыень мэдэжэ шадаагүй (он не мог узнать правду); (сэб) сэхыень хэлэхэ саагуур тойруулангүй, далда нюусагүйгөөр хэлэхэ (говорить сущую правду): Гансата сэхэеэ хэлээ һаа, дээрэ байдаг (Ц. Цырендоржиев); сэхы (е) нь (гү, али сэхэ руунь) хэлэхэдэ (или хэлэбэл, айладхахада) үнэнииень хэлэхэдэ (по правде говоря, признаться): Юрэдөө, хамаг юумэ, сэхыень хэлэхэдэ, халуун дээрэнь, һонирхолтой үедэнь бүтээхэдэ дээрэгшэ (С. Цырендоржиев).