СЭЛМЭХЭ

үйлэ ү. 1) бүрхэг тэнгэриин гэгээрхэ, тунгалаг болохо, үүлэнүүдэй тараха (проясняться – о небе, погоде): Теэд тэнгэри сэлмэһээр сэлмэжэ, аяншаднай аян замаа үргэлжэлүүлхэ гэжэ шиидээд, мүнөөхи гүнзэгы нүхэн хабшалайнгаа аманда хүрэжэ ерэбэд (Б. Мунгонов); сэлмэхэ сэхэлдихэ бороон гү, али саһанай болижо, наратай һайхан үдэрнүүдэй ерэхэ (налаживаться – о погоде): Гурба һогоон Үүрэй солбонтой тохёогоод гарасалдаба ёһотой, Үглөөдэрһөө сэлмэхэ сэхэлдихэ байха (Б. Санжин, Б. Дандарон); үүлэ манан сэлмээ үүлэнүүд тараба (тучи разошлись); 2) хура бороогой, саһанай зогсохо, орохоёо болихо (переставать – о дожде, снеге): Тиибэшье газаа дулаабар болоод, нэгэ үдэр абаахай шэнги арбагар, зөөлэн саһан аалиханаар хүрилэн унажа эхилбэ. Хоёр хоногто ото ороод, гурбадахи үдэртөө сэлмэжэ, намдуу дулаан, аятай зохид, шорой тооһогүй болобо (Б. Санжин); Бороогой үглөөгүүр эхилжэ ороо һаань, удангүй сэлмэхэ гэлсэдэг; хура сэлмээ бороон орохоёо болёо (дождь перестал); 3) шэлж. ямар нэгэ юумэнһээ һалаха, ямар нэгэ мэдэрэлэй гү, али байдалай үнгэрхэ, орьёлхоёо болихо (проходить, прекращаться – о каком-л. чувстве, состоянии): Теэд үхибүүдэй хэрэлдээншье түргэн шэрбэһэн аадар мэтэ тэрэл зуураа сэлмэжэ, дахяад лэ аха дүү мэтэ эбтээ ородог һэн (С. Цырендоржиев); нойр сэлмэхэ а) унтажа шадахаяа болихо (страдать от бессонницы): Үйлэ муутайнуудта баригдажа, алуулжа хэбтээ үгы юм гээбы даа. Гурбадахи хоногһоонь эхилжэ нойрни сэлмээд, унтажа хонохоёо болибоб (Ц.-Д. Хамаев); б) унтаһанаа һэрихэ, унтада садаха (пробуждаться ото сна, улетучиваться – о сне): Тугаарай зобооһон нойрынь сэлмэжэ, бүрин һэргэшэбэ (Б. Шойдоков); (шэг) шарай сэлмэхэ баяртай тэнюун болохо, һанаагаа амарха (обрадоваться, успокоиться): Үбгэнэй шаналан һүүдэртэһэн шарайнь мүнөө сэлмэжэ, бүри хуушанайнгаа нарин сэбэр, нягта тодохон хэбэртэ орошонхой (А. Ангархаев); Үбгэд хүгшэдэй шэг шарай сэлмэжэ, үхибүүд шууялдан дэбхэрнэд (Ч. Цыдендамбаев); уур (сухал) сэлмэхэ тайдхарха, номгорхо, уурлахяа болихо (проходить – о гневе, злости): Эдэ хэлэгшыень нэгэ һонирхоһон гү, али наадалһан янзатайгаар шагнажа байһан Холхойн уур нэгэ бага сэлмэбэ янзатай (Д. Эрдынеев); Үглөөнэй улаан наранаар уур сухалынь сэлмэжэ, бэриингээ нэрэһэн архиие шэмэн уужа, мангараа тараагаад, үмсын хэрэгээр хайшаашьеб даа ошоо һэн (М. Осодоев); уй гашуудал сэлмэхэ гуниглахаяа болихо, уйдхарай тараха, арилха (развеиваться – о грусти, тоске): Гомбын доторхи хүндэ уй гашуудал гэнтэ сэлмэн арилжа, бэень хүнгэн шэнги болоод, эсэһэн боро мориндоо бушуухан мордобо (Ц. Дон); зосоо сэлмэхэ тайдхарха, һанаагаа амарха, сэдьхэлэй уужам болохо (успокаиваться): Минии зосоо тугаарһаа бүглэршэнхэй байгаа һаа, нара һарын гараһандал сэлмэжэ, анханайм амгалан байдал сэдьхэлдэм ерэһэншүү болоо бэлэй (С. Цырендоржиев); хүлһэеэ сэлмэхэ хүлһэеэ хатааха, хүлэрхэеэ болихо (просыхать – о поте): Һайн ногоондо садажа, хүлһэеэ сэлмэһэн мори барижа, хоёр хүбүүд Сагаан булагһаа уһалхаяа хүтэлжэ ошобод (Ч. Цыдендамбаев); 4) һэргэхэ, хүсэ орохо, урмашаха (отрезвляться, взбадриваться): Тугаар һайсахан зали абаһан, тэрэ мүртөө уһанда шунгажа һэргэһэн, тиигээд басагадай ирагуу һайхан дуунһаа сэлмэһэн Доржын нойр хүрэжэ үгэнэгүй (Ч. Цыдендамбаев); нюур гараа угаажа сэлмэхэ хүйтэн уһаар нюур гараа угаажа һэргэхэ, дорюун болохо (освежить водой лицо и руки): Доржо һахалаа хюһажа нюур гараа угаажа сэлмээд, үһэеэ аятайханаар һамнаад, сэбэрээр арилгагдаһан гутал хубсаһаяа үмдэбэ (Ч. Цыдендамбаев); нойрһоо сэлмэхэ һайнаар һэрихэ, һэргэхэ (пробуждаться ото сна).