СЭЛМЭГ

1. тэмд. н. 1) үүлэ манагүй, шорой шуургагүй, тунгалаг (ясный, чистый, безоблачный): Хэдэн хоног үнгэрһэн хойно нэгэ сэлмэг игаабари үглөөгүүр байгаа (Ц. Дон); Наранай арюунда улайран ороболынь, сэлмэг үдэр болохо гэлсэдэг; сэлмэг тэнгэри (гү, али огторгой) үүлэгүй тунгалаг тэнгэри (ясное, чистое небо): Сэлмэг тэнгэридэ онигошолдоhон үй түмэн мүшэд саhан хоёр лэ харанхые гэрэлтүүлнэ (Г.-Д. Дамбаев); сэлмэг (нарата) үдэр үүлэгүй, тунгалаг үдэр (погожий, безоблачный день): Сэлмэг үдэрэй тунгалагта Мүнхэ-Сарьдагай орьёл орой сардамал мүнгэн гэрэлээр баруун аласта толорно (Д.-Д. Дугаров); Сэлмэг нарата энэ үдэрые хүлеэһэндэл, нэгэшье нютагта эгээл ехэ һайн үдэр болохо (Ч. Цыдендамбаев); сэлмэг һүни үүлэгүй, һарата, һара мүшэдэй һайнаар харагдаха һүни (ясная ночь): Сэнгүү нажарай сэлмэг һүни / Сээжэ зүрхэнш долгисохол. / Сээжэ зүрхэнэй долгисоходо, / Сэдьхэжэ намаяа һанаарай (Д. Улзытуев); сэлмэг наран үүлээр хаагдаагүй наран (ясное солнце): Сэлмэг наран доро намжаарһан оршон дайдые Таня бахархан шэртэнэ (Д.-Д. Дугаров); сэлмэг уһан сэбэр, тунгалаг уһан (чистая, прозрачная вода): Хэжэнгэ нютагые сэлмэг уһаараа ундалуулдаг аалихан урадхалта Худан голой үерлөөд, һабадаа уһаяа багтаажа ядан, үргэн талаяа зэдэлүүлдэг мэтэ, амгалан сагай жаргал зоной сэдьхэлдэ иигэжэл халин байба бшуу (Д. Эрдынеев); сэлмэг болохо наратай, үүлэгүй болохо (проясняться); сэлмэг үдэрнүүдые һамбаашалха хура бороогүй үдэрнүүдтэ тааруулжа ямар нэгэ юумэ хэжэ үрдихэ (пользоваться погожими деньками): Сэлмэг үдэрнүүдые һамбаашалжа, гэрэйнгээ торхо бодхоожорхидог һаамнай, һүрхэй бэлэй (С. Цырендоржиев); 2) шэлж. арюун, һайхан, хүхюутэй, холшор, хашалангүй (ничем не омрачённый, радостный, беспечный, беззаботный): Врачай сэдьхэл сэлмэг болобо (Ж. Тумунов); сэлмэг (һайхан) шарай баяртай, баясхалантай нюур (радостное лицо): Бригадирай шэг шарай хэзээ хэзээнэйхиhээ сэлмэг, урматай, дамбагар зузаан урал дээрээ урихан миhэрэл тогтоожорхёод, hамгадта дүтэлбэ (Г.-Д. Дамбаев); Должод өөрынгөө энэ ябадал тухай һанаад орхиходоо, сэлмэг һайхан шарайнь гэнтэ бүрхэжэ, нэгэ үе хүхэ сагаан боложо, нэгэ үе хүрин хара боложо, һанаа сэдьхэлынь һара наранай хиртэжэ байһан шэнги, бүрхэг харанхы болодог бэлэй (Х. Намсараев); сэлмэг арюун холшор, һанаа амар, хашалангүй (беспечный, беззаботный): Иигэжэ хододоо сэлмэг арюун ябаха гээшэ тон жаргалтай зүйл, энээнһээ ондоо һайхан юумэн дэлхэй дээрэ үгы гээшэ ха гэхээр (Б. Шойдоков); сэлмэг духа (гү, али магнай) үндэр, үргэн духа, томо магнай (высокий лоб): Сэлмэг духа доронь хурса сэнхир нюдэд ялалзана (Ч. Цыдендамбаев); Сэлмэг магнай дээрэнь арюухан хонхо сэсэгүүдэй шэнхинэхые Эрдэмтэ дуулаһан шэнги бологшо һэн (Ч. Цыдендамбаев); сэлмэг хүбүүн һонор, хонгор, һайн зантай хүбүүн (светлый мальчик): Тиигэһээр байтар, тэрэ хүнэй нобшо һалан Ногоолой гэжэ һамганһаа Сэдүү гэжэ сэлмэг хөөрхэн хүбүүн гараа һэн ха (Х. Намсараев); сэлмэг һайхан инаг дуран арюун һайхан дуран (чистая любовь): Тэдэнэй сэлмэг һайхан инаг дуранда Яабагшан хамаархан оролсожо, Сэсэгые һэмээхэн отодог болоо (М. Осодоев); сэлмэг һайхан наһан (гү, али хаһа) хашалангүй эдир залуу наһан (прекрасное светлое время – о юности): Гэнэн хонгор, унаган жороо наһанайшни сэлмэг һайхан хаһа иигээд лэ бусалтагүйгөөр мухарижа арилшоо гү? (М. Осодоев); сэлмэг гуниг таатай, аятай уйдхар, уйдалга (светлая грусть): Саг жэлэй үнгэрэн ошоходо, тэрэ хүнэй зүрхэндэ гэрэлтэй, сэлмэг гуниг боложо хайлан үлэдэг (К. Цыденов); 3) шэлж. үнэн сэхэ, шударга, муу юумэ һанаагүй (открытый, честный); сэлмэг (хурса) нюдэд үнэн сэхээр хараһан нюдэн (чистые открытые глаза): Энэ ород басаганай сэлмэг хүхэ нюдэниинь баяр жаргалаар дүүрэн миһэрнэ, шарахан шарайнь энеэбхилнэ, тиигээд уһан буряад хэлээр һурана (Ц.-Ж. Жимбиев); 4) шэлж. һонор, тодо, тодо һонор, сэлдэрхы (логичный, чёткий): Сарюун һайхан сэдьхэлтэй, сэлмэг һонор бодолтой хүн бэлэйт, Ёндон Тыхеевич (С. Цырендоржиев); сэлмэг ухаан сэлдэрхы һонор ухаан (ясный ум); 2. юум. н. үүлэгүй, хуурай, дулаан агаарай байдал (ясная погода, вёдро).