СЭЛГЕЭ(Н)

(н) 1. тэмд. н. 1) дэлюун, уудам, уужам, үргэн, хуудам, зайдан, хубхай (привольный, широкий, открытый): Энэ үедэ Заганай сэлгеэ талаар сэнгэн ябаһан эдир наһаяа һананаб (Ц.-Д. Хамаев); сэлгеэн (сагаан) тала хуудам, зайдан тала, хүдөө (открытая степь): Сэлгеэн тала унтаһан нойрһоо һэрижэ, бүхы үргэн дэлюун сээжээрээ амилба (Ц. Шагжин); сэлгеэ үргэн дэлюун, уужам, уудам, дэлгэр, тэнюун (раздольный, привольный): Бүмбэрсэг дэлхэйн зургаанай нэгэ хуби дээрэ мандаһан СССР ороноймнай сэлгеэн үргэн алас хизаарынь яаһан гоёор шэмэглэгдэнхэй гээшэб?! (Ц.-Ж. Жимбиев); зосоо сэлгеэн болохо зосоо уужам, тэнигэр болохо (становиться хорошо на душе): Альбинын уйлажа байхые харахада хайратайшье һаань, уйлаха бүринь Намжалай зосоо хүнгэн, сэлгеэн болоһон шэнгеэр һанагдаба (К. Цыденов); 2) һэрюун, хүйтэбтэр (прохладный): Арсаха, буруушааха байбашье, / Арай голтой Шандаган / Аглаг сэлгеэн һэбшээгээр / Амилжа ядан ангалзана (С. Норжимаев); сэлгеэ дуулим һэрюун, хүйтэбтэр (прохладный): Сэбэр бүргэд үбсүүгээр / Сэлгеэ дуулим жабарые / Хаха зүһэн халтирнал (Х. Намсараев); сэлгеэн (гү, али сэлгеэ сэлмэг) үглөөгүүр һэрюун үглөө (прохладное утро): Сэлгеэн үглөөгүүр байба. Улаан-Үдэһөө зүүн тээшэ гарахатай хамта үбһэ ногооной хангал анхилжа, тунгалаг сэбэр аад, бага зэргэ шэмэрүүн һэбшээн аяншадай һаншагые эльбэнэ (Ж. Тумунов); сэлгеэ үдэшэ һэрюухэн үдэшэ (прохладный вечер): Сэлгеэ үдэшын буухада, сэнхир хүхэльбэ тэнгэридэ эмнилдэһэн тооһормо сая мүшэд өөдэ хаража, ханангяар энеэбхилдэг болонхойб (Ц.-Д. Хамаев); сэлгеэ (хүйтэн, сарюун) агаар сэбэр хүйтэбтэр агаар (прохладный, свежий воздух): Үглөөнэй аали намдуун байдалые таһалан, сэлгеэ хүйтэн агаарые хаха зүһэжэ, буугай дуун ханхинаса наяршаба (В. Гармаев); Хашабаа шаргын нэгэ жэгдэхэн хахинаан, хурса туруунайнь саһа эсхэһэн абяан, мүн дулаан дахануудта орёолдон, шарга дээрэ һуугшадай бабаралдахань, сэлгеэн агаарта холо хүрэтэр сууряатана (Д. Эрдынеев); ○ үргэн гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. юум. н. һэрюун, һэрюун хүйтэн (прохлада): Нютагаа бусаад, зунай һүниин сэлгеэндэ хүнжэлөө сэлижэрхинхэй хэбтэхэдээ, үргэһэн соогоо эдэ бүгэдэеэ үзэдэгби (Ц.-Д. Хамаев).