СҮЛӨӨТЭ(Й)

(Й) 1. тэмд. н. хүнэй ямаршье дарлалтагүй, юугээршье хизаарлагдаагүй (свободный, вольный); сүлөөтэ байдал хүсэлгэ бэеэ мэдэнхэй байха эрмэлзэл, хүсэл (свободолюбие); сүлөөтэ һанал бодол хүнэй үгэ харадаггүй үзэл, хүнһөө дулдыдангүй, һанаһанаа сахиһан үзэл (свободомыслие); сүлөөтэ һунгалта арад зоной эрхэ мэдэлэй эгээ дээдэ элирэлгэ (свободные выборы); сүлөөтэ үрдилдөөтэ тэмсэл эд бараа үйлэдбэрилхэ, худалдахада шэглэһэн хэрэг үүсхэгшэдэй ажал ябуулгыень улас түрын гуримшуулга ба үйлэдбэрилхэ, худалдаха онсо эрхээр хизаарлагдаагүй үрдилдөөн (свободная конкуренция); сүлөөтэй гар юушье баряагүй гар (свободная рука): Сүлөөтэй гартаа байһан шабхуураар, хашан мори сохиһондол, Гунгарай ууса худар шабхуурдаад, гэр тээшээ шэглэбэ (Ч. Цыдендамбаев); 2) забтай, забдатай, тухатай (имеющий свободное время, досуг); сүлөөтэй (зохид) саг (гү, али үе) заб, забда, туха, дуратай юумэ хэхэ саг (свободное время, досуг): Тиимэһээ воскресник гээшэмнай юун бэ гэхэдэ, хүдөө ажахын кампани бүхэнэй хоорондохи сүлөөтэй сагые олондо туһатайгаар үнгэргэхэ гэһэн заншал (Д. Эрдынеев); Эдир һурагшадай бригадын ажал тухай хүн зон гайхалсажа, сүлөөтэй сагтаа гансахан лэ тэрээниие һонирхон хөөрэлдэдэг болобо (Х. Намсараев); Мүнөөшни нооһо хайшалалга, үбһэ хуряалга эхилээдүй, эгээл сүлөөтэй үе байна ха юм (Б. Мунгонов); сүлөөтэй ажал заб ехэтэй, хүндэ бэшэ, бэедэ амар ажал (лёгкая, не загруженная работа): Юундэб гэхэдэ, операторай ажал тон сүлөөтэй ажал байха ёһотой (Б. Мунгонов); 2. наречи 1) бэеэ мэдэн, ямаршье хизаарлалтагүйгөөр, дураараа (вольно, без ограничений): Энэшни мүнөө сэнхир хүхэ агаарта сүлөөтэй ниидэжэ, дуулажа, жэргэжэ хүн зоной шэхэ баярлуулжа ябаха зэргэтэй амитан байгаа ха юм (Ц. Шагжин); 2) юушье хэнгүйгөөр, һанаа амар, яаралгүй (праздно, ничего не делая): Гэбэшье хэды хоног үнгэрөөд байхада, Хандада иигэжэ сүлөөтэй хэбтэхэ арга һалаа һэн (Д. Эрдынеев); хото соогуур сүлөөтэй ябаха яаралгүй, һанаа амар хотоор ябаха, зайха (праздно гулять по городу): Элшэн болон бусад ханинарайнь хото город соогуур сүлөөтэй ябажа, үзэсхэлэн һайханииень харахада хамаагүй һэн (Б. Санжин, Б. Дандарон); 3) хоорондоо зайтайгаар, хашалдангүйгөөр, нягта бэшээр, һула (свободно): Дүшэ-табин табагай, ная-ерэн аягын сүлөөтэй багтамаар (Ч. Цыдендамбаев); ◊ зосоо сүлөөтэй болохо уушхарха, тайдхарха, досоо уужам болохо, сүлдэрхэ (успокаиваться): Малаадайшье нэтэршоод, бороо, сахилгаан, тэнгэриин дуун гурбые тоохоёо болижо, гэнтэ зосоонь тон сүлөөтэй болошоо һэн (Х. Намсараев); 3. хэлэгшын үүргээр хэрэгл. забтай, забдатай (быть свободным, незанятым): Б и мүнөө үдэшэ сүлөөтэйб.