СУХАЛ

юум. н. уур, хилэн, хорон, хорото сэдьхэл, ууртаа ордоһололго, хиигээ хүдэлгөөн, түргэн зан, сэдьхэлэй хиирэл, дураа гуталга (гнев, ярость; нервозность, раздражение): Тэрэ бүһынгөө үзүүрээрнь сохихо аад, сухалайнгаа ехэдэ түргэдэжэ, түмэртэй талаарнь орой уруум буулгажархихадань, түмэрынь үргэн дээрэмни буушаһан юм (З. Гомбожабай); сухал хүргэхэ уур хүргэхэ, хии хүдэлгэхэ, уурлуулха, дура гутааха (сердить, выводить из себя, возмущать): Энэ наһандань һанаһанһаань ондоогоор ябажа, сэдьхэлынь зобооһон, урдаһаань тэмсэжэ, уур сухалынь хүргэһэн хүбүүнэйнгээ одоошьел Хуаагаа унанхай ябахынь харахадаа бахархажа байна ха юм (Д. Эрдынеев); сухалаа хүрэхэ уурлаха, уураа хүрэхэ, ууртаа ордоһолхо, түргэн зан гаргаха (гневаться, сердиться, нервничать): Түшэгүүн хадаа хүнэй ядарал зоболонгоо дурдахада, миил нюдэ балай, шэхэ дүлии байдаг бэшэ, харин ой ухаанһаа сухалаа хүрэжэ, нюдөө үзүүрлэдэг, шүдөө хабирдаг байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); сухалаа тараха, сухалай нимгэрхэ тайдхарха, һанаагаа амарха, амарлиха, һэб гэхэ (успокаиваться): Энэ үе соо абгайханшье сухалаа таража, Бальжидта гэмэрхэеэ болёод, үнгэрхэдөө али болохоор бидэ эхэнэрнүүд гээшэбди гэһэншүүгээр эб нэгэдээдшье ябадаг болоо бэлэй (А. Жамбалдоржиев); Ошорхайн сухалай иигэжэ нимгэрхэдэ, гэртэхинииньшье нэгэ бага һанаагаа амарба янзатай, һонирхонгёор урдаһаань харабад (Д. Эрдынеев); сухал тарааха тайдхаруулха, һанааень амаруулха (успокаивать): Хөөрэлдөөгөө дам саашань шог зугаа, энеэдэ наадан болгожо, залуухан сэрэгшын сухал тарааба (Г.-Д. Дамбаев); сухалаа гаргаха ямаршье гэм зэмэгүй хүндэ муу хэжэ гомдолоо ханааха, үһөөрхэхэ (вымещать злобу на ком-л.): – Үү, долиг! – гээд, тойрон үзэн ядангяар хараашалаад, сухалаа гаргамаар хүнэй олдохогүйдэнь, нэгэ бага номгорбо (Ц. Цырендоржиев); сухалаа ехээр хүрэхэ, нээрээһээ сухалаа хүрэхэ ехээр уурлаха (сердиться не на шутку); сухал ехэтэй хиитэй, түргэн зантай (нервный); сухалаа хүрэжэ үхэхэеэ байха уурлажа зобохо, ууртаа бэеэ тамалуулха (изнервничаться); гал сухал болохо гани галзуу болохо, гани галаб болохо, ухаа мэдээгээ алдан аашалха, ганирха, түргэдэхэ (быть вне себя от гнева); сухал дундаа, сухалдаа ехээр уурлаад, уурлаһандаа юумэ харахаа болёод (в ярости, в гневе): Сухал дундаа таягаа мартажа, таяггүйгөөр аяар эндэ хүрэжэ ерэһэнээ мэдэжэ, гайхана (Ц. Дон); Сухалдаа зүб, буруугаа сэгнэхэ аргаяа алдаһан Сэндэмэ Раднаевна үглөө эртээр бодожо, такси дуудаад город гүйлгэбэ (С. Цырендоржиев); сухал дундуурнь дайралдаха ууртай байхадань тудаха, тааралдаха (попадаться под горячую руку); сухалдаа хүхэ сагаан болохо уурлаһандаа саарһан сагаан, сухигар болохо (бледнеть от гнева): Шүдөө зууһан, сухалдаа хүхэ сагааншаг болоһон шэгээ харахадаа хүйтөөр миһэржэ, гэрэлһээ холо болобо (Д. Эрдынеев); сухалдаа тэһэрхэеэ ябаха айхабтар ехээр уурлаха, ухаа мэдээгээ алдан аашалха (чуть не лопнуть от гнева); ○ уур гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.