СОНХО

юум. н. 1) байшан гэрэй болон h эеы гэр доторхиие гэрэлтүүлхын тула түхеэрэгдэ h эн шэл h уулга h ан багахан рама, шагаабари, солоохой (окно, оконный проём): Айл бүхэн танил сонхонуудаараа тэрэниие һонирхон хаража байһаншуу. Олонхинь бүлын зол жаргалай дулаатайгаар миһэрнэ, мүн зарим сонхонууд шонын нюдөөр гэтэһэндэл, хүйтөөр үзэгдэнэ (Д.-Д. Дугаров); нээлгээтэй сонхо сэлеэтэй, онгойһон шагаабари (распахнутое окно): Теэд гэнтэ Лагбанай һуудаг таһалгын нээлгээтэй сонхоор Милын толгой аргаахан бултайба (Ц. Шагжин); онигорхон сонхо уйтахан, багахан, оонигор шагаабари (узенькое оконце): Хоёр онигорхон сонхотой набтархан хара зэмьеэ соо харанхы бүрүүл аад, эһэ тортог, тооһо шорой, оргой нобшо, үшөө тиигээд эхүүн хүндэ агаартай – ехэл уйдхартай муу байба (Б. Мунгонов); һэеы гэрэй сонхо һэеы гэр анхандаа сонхогүй байһан. Гэтэр шэлэй бии болоходо, дээбэриин баруун урда хубида 20×30 сантиметр хэмжээтэй нүхэ гаргаад, дээрэнь шэлтэй рама хэжэ, уняа дээрэ бүхэлдэг байгаа. Агын буряадууд 1910-аад онуудаар тоонынгоо урда хахадта шэл һуулгаһан хабхаг-сонхо хэдэг болоһон байгаа Л. Линховоин (оконце войлочной юрты); сонхоо бүтүүлхэ а) ехэнхидээ модо хадажа шагаабари хааха (закрывать окна): Зунай эхиндэ зуһаландаа буудаг харахан гэрнүүдэймнай сонхонууд хабтагайгаар хадажа бүтүүлэгдэнхэй (Д. Доржиева); б) шагаабари халхалан нюуха, далдалха (маскировать окна); дүрбэн нюдэн сонхо дүрбэн амяараа шэлтэй шагаабари (окно в четыре стекла); сонхо доро газаа талаһаа шагаабариин хажууда (под окном): Тиихэдэнь түргэн газаашаа гараад, гэрэй араар углуу тойрон, сонхо доро хэн байнаб гэжэ мэдэхэ һанаатай харайба (Д. Батожабай); сонхо һуулгаха шагаабари табиха (вставить окно); сонхоор орохо шагаабаряар шургаха (влезть в окно): Үүдээр намнажа гаргахада, сонхоор орожо ерэхэ гэжэ иимэрхүүл хүнүүдые хэлсэдэг байба ха юм (Ц. Шагжин); сонхоор шагааха а) шагаабаряар газаашаа хараха (смотреть в окно): Һара сагаан һүни сонхоор шагаахадам, хүршэтэнэй хоройн тэг дунда гэр руунь харанхай, тэнгэри өөдэ улижал, эзэеэ үгылэн гуниглажал һуугаа һэн (С. Цырендоржиев); б) шагаабаряар газааһаа гэр руу хараха (заглядывать в окно): Һаяхан гараhан улаан наран айл бүхэнэй сонхоор шагаажа, шэнэ үдэрые энеэбхилэн амаршалhандал, элшэ туяагаа гэр соогуур сасана (Г.-Д. Дамбаев); 2) багахан онгоошхо (окошко, окошечко в кабине автомашины, кассе): Хажуу тээшээ эрьежэ, холо ойгуур намжаарһан сэсэг набшые машинын сонхоор адаглана (Ж. Тумунов).