САДАХА

үйлэ ү. 1) хоол эдижэ, унда уужа ханаха, ханатараа эдихэ, ууха, үегжэхэ (наедаться или напиваться досыта, насыщаться): Уһа уужа садаһан мориниинь бэеэ һэжэржэ, хорой тээшээ хаража, эжэлээ дуудаһандал инсагаалба (Ц.-Д. Хамаев); Гэнтэ баяжаха – наһанда аюултай, гэнтэ садаха – гэдэһэндэ хоротой (Оньһ. ү.); Садахада сагаан сарай өөхэн хатуу, үлдэхэдэ үлэн бугын эбэр зөөлэн (Оньһ. ү.); садаха дэбтэхэ хоол эдижэ ханаха (наедаться): Иимэ наада найрнууд дээгүүр дандаа баяд ноёд, лама габжанар уужа эдижэ, садажа дэбтэжэ, хүхижэ сэнгэжэ, баян бардамаа һайрхажа, тахалаа ханажа тарадаг байгаал даа (Б. Мунгонов); (тулатараа) гэдэһээ садаха эдеэнэй орохоёо болитор, ханатараа хоол эдихэ (вдоволь наедаться): Гэдэһээ садаһан Томас хүлһэеэ аршаһаар, ханын захада дэгэлээ дэбдижэ хэбтэшэнэ (Д. Батожабай); Тулатараа гэдэһээ садаһан Осор лама мүн лэ уралаа долёоһоор, тэрэнэй хажууда яаралгүй ерэжэ зогсобо (Д. Батожабай); садахаар бэшэ хомхой, ехые эдидэг (ненасытный); сайдаа (гү, али сайлажа) садаха ханатараа сай ууха, ехээр сай ууха (напиться чаю): Үбгэжөөл сайдаа садаад, орон дээрээ ошожо, өөдөө хараад хэбтэшэбэ (С. Цырендоржиев); Радна сайлажа садаад, ойроо байһан ябаган шэрээ абажа, толгой дороо дэрлээд, өөдөө хаража хэбтэхэ зуураа маша олон юумэ бодоно (Ц. Дон); садахаа болихо (гү, али мэдэхэгүй), садаха гэдэхэгүй, садаха дэбтэхэеэ мэдэхэгүй юумэ эдижэ-эдижэ үлэмби гэжэ һанаха, эдихэдээ хомхойржо сэдьхэлээ ханахагүй (быть ненасытным, не наедаться, не насыщаться): Сэмжэдмаатаниие хайрлахаһаа, яахадаа иимэ садаха гэдэхэгүй хомхой зон байдаг юм гэжэ дураа гутахаһаа бэшэ ондоо толгойдоо борлуулха юумэн намда юун байхаб даа (Ц.-Д. Хамаев); – Еэ-богу, город гээшэмнайшье садаха дэбтэхэеэ мэдэхэгүй хомхой, оёоргүй тулам гээшэ ха даа (С. Цырендоржиев); ◊ садахагүй ёло хомхой хобдог, шунахай амитан гү, али хүн (ненасытный обжора); 2) шэлж. сэдьхэл ханаха (удовлетворять свою потребность в чём-л., кроме еды): Сониной саарһан биил гэжэ хурганай зэргээр орёоһон махорка тамхинайнгаа үшөө холо дууһаадүй байхада тэрээндээ һонёо бууража, садахын ехээр садабаб (С. Цырендоржиев); нойртоо (гү, али үргэһэндөө, унтажа) садаха һайнаар унтаха, ханатараа унтаха (высыпаться): Үнэндөө Доржо гэдэһээ үлдэһэн дээрэһээшье бэшэ, нойртоо садаһан дээрэһээшье бэшэ, харин хоёр хүлэйнгөө шархиржа, үбдэгөөрөө үбдэһэн дээрэһээ һэриһэн байба (Ч. Цыдендамбаев); Орой болотор унтажа садаад, хүрэшэһэн сай уужа һууһан Дугар түрүүлэгшын орожо ерэхэдэ, сошохысо сошожо абаба (Ц.-Д. Хамаев); шагнажа садаха сэдьхэлээ ханатарнь шангаха (наслушаться): Дэлхэй дайдын амитадай эды һайхан дуунуудые шагнажа садаад, эльгэ зүрхөө таашаалгаад, шэршүү торгон зүлгэ ногоон дээгүүр оройдоо миил мухаришахалши дөө (Б. Мунгонов); хаража садахаар бэшэ хаража ханашагүй, тангил һайхан (ненаглядный); энеэжэ садаха болёоб гэтэрээ энеэхэ, эгшэтэрээ энеэхэ, гэдэһэеэ үбдэтэр энеэхэ, ехээр энеэхэ (вдоволь смеяться, насмеяться): – Ямар тэнэг амитан иимэ ехэ мяха ойн оёорто хаяха юм! — гэжэ энеэжэ садаһан хойноо тэрэ хэлэбэ (Б. Мунгонов); уйлажа садаха ехээр уйлаха, болитороо уйлаха (наплакаться, много плакать): Урмагүй тулюураар басаган нэрэеэ бузарлажархиһандаа голхорон уйлажа садаа, өөрыгөөл доромжолоо, өөрыгөөл зэмэлээ (С. Цырендоржиев).