САГААЛХА I

үйлэ ү. 1) заһахагүйгөөр буулгажа бэшэхэ (переписывать набело или начисто); бэшэһэнээ сагаалха сэбэрээр, алдуугүйгөөр буулгажа бэшэхэ (переписывать набело); 2) арилгаха, хальһыень абаха, хуулаха, зулаха (очищать, обтёсывать, окорять дерево); модо сагаалха модоной холтоһо хуулаха, зулаха (окорять дерево): …арбан алхам ябаад лэ, һүхөөрөөн модонуудай холтоһо шударан сагаалжа саашарба (А. Шадаев); яабалха сагаалха баруун бур. хартаабха мүлихэ, хартаабхын хальһыень абаха (чистить картофель); 3) шэлж. гэмтэй бэшэ гэжэ этигүүлхэ, элирүүлхэ, зүбтүүлхэ, оймдохо (оправдывать); мүрөө сагаалха, амаа аршажархиха яаншьегүй бүтэн гарасалдаха, уһан сооһоо хуурайгаар гараха (≈ выходить сухим из воды); бэеэ сагаалха гэм зэмэгүйгөө аршалха, гэмгүйб гэжэ ойлгуулан харуулха (оправдываться, обелять себя); нүгэлөө сагаалха шаж. гэмээ наманшалха (вымаливать прощение грехов); 4) сагаалганай шэнын нэгэндэ хамаг һайн хубсаһаяа үмдөөд, шадаха зэргээрээ эмээл тохомоо тохожо, мори унажа айл хотоороо айлшалалсадаг байгаа. Сагаалганда олон зоной бууха болоходо, хоёр гурбан сэргэ холбожо, бүдүүн мушхамал – зэлэ татаха. Аха захашуулай моридые абажа, сэргэдэ дэ эдэ талаһаань эхилэн уяха. Бэшэ зониинь өөһэдөө зэлэдэ моридоо уяха. Багтахаар бэшэ байхадань, хорёоһоошье морёо уядаг байгаа. Сугларһан зониие гэртээ бултыень багтааха аргагүй айлда нэн түрүүн үбгэд, хүгшэд орожо сагаалдаг байгаа. Энэ үедэнь залуушуул гэртэ орожо, үбгэдтэй золгоод газаа гаража, наһажаал зоной ошохые хүлеэжэ, шүүр шэдэлсэжэ наададаг һэн. Айлда ороходоо, баруун хүлөөрөө богоһо алхажа ородог. Айлда оромсоороо бурхандань мүргөөд, мэндэшэлэлсээд, наһанайнгаа зэргээр һуурияа оложо һуугаад, сагаан эдеэн болон бусад табагһаа хүртэлсэн сагаалдаг. Ерэгшэд гэр соо байһан зонтой бултантайнь хадаг андалдажа золгохо ёһотой байгаа. Хүн бүхэн хоёр-нэгэн хадагтай һаа хүрэдэг байгаа. Хадагаа нэгэндэ барюулхадань, тэрэнь урдаһаань өөрынгөө хадаг барюулдаг, хадаггүй һаа, тэрэ хадагынь һөөргэнь бусаадаг байгаа юм. Гэрэй эзэд сугларһан зондо сагаан эдеэтэй табаг табижа сай аягалаад, һүүлдэнь табагаа хуряагаад, таташа-шүлэ аягалдаг һэн. Бүхэли мяха табидаггүй, харин һайн мяхаар шүлэ хэхые оролдодог байгаа. Тэрэ үедэ архи аягалдаггүй байһан. Хаа-яа ганса нэгэн айлайхи намар тогоо нэрэжэ хадагалһан архиие үбгэдтэ нэгэ-нэгэ, саанатаа һаа хоёр-хоёр духаряа аягалагша бэлэй. Нэгэ-нэгэ аяга шүлэ уугаад, айлшадай ябахаяа түхеэрхэдэнь, наһатай үбгэд, хүгшэдтэ хадаг, бэшэ зондо конфетэ, саахар, хурһа бэлэглэдэг байгаа. Шэнын 1-һээ 30 болотор айл аймагаараа оролсожо, гаралсажа байдаг. Энэ һара соо хүн бүхэн гар гараа дүнгэлсэн, хадагаар золголдодог байһан. Шэнын 2-ой үдэр үхибүүд сагаалжа эхилдэг. Мүн ехэшүүлшье золгоодүй, хүндэтэй зонуудаа золгожо, үетэн нүхэдөөрөө сагаалжа гарадаг юм. 2-һоо 4 шэнэ болотор залуушуул сагаалдаг һэн. 5 шэнэһээ хойшо наһатайшуул амяараа сагаалдаг. Газар газарта заал һаа иимэ гуримтай бэшэ, ондоогооршье сагаалдаг байгаа (праздновать сагалган); 5) хууш., бөө арюудхаха, арюулха (освящать); адаһа сагаалха үргэгдэхэ мал арюудхаха (освящать скот); 6) баруун бур. сагаан эдеэ эдихэ (пить молоко, есть молочные продукты); 7) баруун бур. сагаан эдеэгээр хүндэлхэ (угощать молочной пищей).