СААРҺА(Н)

(н) юум. н. 1. 1) зуурамал хибэдэһээр хэһэн, бэшэхэ, зураха, хэблэхэ, няахада хэрэглэдэг нимгэн хуудаһан эд (бумага): Торгондол зөөлэхэн аад, ягаабтар үнгэтэй саарһан дээрэ хара бэхээр бэшэһэн бэшэг Доржын урда хэбтэнэ (Ч. Цыдендамбаев); бэшэгэй саарһан бэшэгтэ хэрэглэхэ хуудаһан эд (писчая бумага); зурагай саарһан юумэ зурахада хэрэглэдэг зузааншаг хуудаһан эд (бумага для рисования); газетын (гү, али сониной) саарһан үдэр бүриин үйлэ ябадалнууд тухай мэдээлэл хэблэхэ хуудаһан эд (газетная бумага): Сониной саарһан биил гэжэ хурганай зэргээр орёоһон махорка тамхинайнгаа үшөө холо дууһаадүй байхада, тэрээндээ һонёо бууража, садахын ехээр садабаб (С. Доржиев); моотоо саарһан боро нимгэн хитад саарһанай зүйл (род тонкой серой китайской бумаги): Моотоо саарһан дээрэ дараһан субаргын зураг дээрэнь табяатай (Х. Намсараев); хара саарһан ямар нэгэ юумэ буулгажа олон болгохын тула нэгэ талаһаа ехэнхидээ хара үнгэтэй будаг түрхигдэһэн нимгэн эд (копировальная бумага); ама аршаха саарһан эдеэлһэнэй һүүлээр уралаа аршаха нимгэн эд, нэгэ дахин хэрэглэгдэдэг (салфетка); туаледэй (гү, али жорлонгой) саарһан газаалхада хэрэглэгдэдэг ариг сэбэрэй зүйл (туалетная бумага); юумэ орёодог саарһан ямар нэгэ юумэ багсалхада таарамжатай уян нугархай зузааншаг хуудаһан эд (обёрточная бумага); бэхэ һородог саарһан бэхэ шэнгээдэг һэрхигэр зөөлэн хуудаһан эд (промокательная бумага, промокашка): Тиигээд далияа хухара буудуулшаһан шубуун шэнги, бэхэ һородог саарһан дээгүүр иишэ тиишээ, хорохо газараа оложо ядаһандал, тэнхээгүйгөөр һолжорбо (Ч. Цыдендамбаев); эльгэн (гү, али арһан) саарһан амитадай утагдаагүй арһаар хэһэн нимгэн эд (пергамент); үнгэтэ саарһан нэгэ гү, али хоёр талаһаа будагдаһан хуудаһан эд (цветная бумага); ханада няадаг саарһан хүнэй байдаг байрын ханануудта сабуудан няаха зурагтай, үргэн нимгэн эд, обой (обои); конфедэй (гү, али хампеэдхын) саарһан конфетэ орёохо нимгэн эд (конфетная обёртка, фантик): Гомбоодой хампеэдхынгээ саарһа хуулажа, дээрэнь байһан бэшэгыень ородоор уншаба гээшэ (Ц. Шагжин); рулонтой саарһан 50-һаа 150 метр утатай хуйлаһан саарһанай орёолто (рулонная бумага); саарһа буршытарнь бариха саарһа бажуужа хаяха (скомкать бумагу); ◊ саарһа эреэлхэ муугаар гү, али хэрэггүй юумэ бэшэхэ (заниматься бумагомарательством): – Саарһа эреэлэ эреэлэээр, ухаагаа тэхэршоод һууналтайш, хоршылгожо! (С. Цырендоржиев); 2) бэшэгдэһэн баримта бэшэг, үнэшэлгэ, засагай газарай мэдээсэл (письменный документ, официальное письменное сообщение): Галзутов тэрээн соохи саарһадыень урбуулжа, саарһан бүхэндэнь анхаралаа ехээр хандуулжа, нилээн шагааһанайнгаа удаа нэгэ хуудаһа удаан соо шэртэһэн бэеэрээ тэрээнээ бариһан шэгтээ асууба (Б. Шойдоков); Удангүй тэрэниие «баатарлигаар унаба» гэһэн саарһан абтаа бэлэй (Ц.-Ж. Жимбиев); саарһа абаха үнэмшэлгэ, баримта бэшэг абаха (получать бумагу); саарһа бэшэг (гү, али гуурһан, үнэмшэлгэ, хэрэг, хабшаг, сабага, суурһан) янза бүриин баримта бэшэгүүд, хэрэгэй саарһан, дансанууд (разные документы, бумаги): Түрүүн саарһа бэшэгүүдээ бэлдээд, бүхэли үдэртөө гаража ошохом (Ц. Шагжин); Хүбүүгээ һөөргэнь абахынтнай тулада ямар саарһа гуурһан хэрэгтэй болохоб гэжэ хэлэжэ үгэһүүб (Б. Мунгонов); Тиихэдэнь, арадай гидролог гэһэн саарһан үнэмшэлгэ бэшэжэ үгэһэн байгаа (Б.-Б. Намсарайн); саарһа хабтаһанууд баримта бэшэгүүдтэй хабтаһанууд (папки с бумагами, бумаги); ебхэгэр саарһан обойтор ехээр ябталагдаһан баримта бэшэгүүд (стопка документов): Самбуу ламын үбэр дээрэ табяатай ебхэгэр саарһа хараһан хүнүүд гайхалаа барабагүй (Д. Батожабай); үбшэн гэжэ саарһан эмшын үгэдэг үбшэн байһанай үнэмшэлгэ (справка о болезни): Бэеэ үзүүлдэг, үбшэн гэжэ саарһа үгэдэг врачни эндэ нэгэ буряад хүн бии, иигээд шамтай танилсуулхаб гэбэ гээшэ (Б.-Б. Намсарайн); ◊ саарһа дэрлэхэ албанай хэрэг эрхилхэ (заниматься бумажной работой): Гансашье үдэр мал адуулаагүй, hогообори үбhэ сабшаагүй, наhаараа саарhа дэрлэhэн Түгэлдэр яагаад энэ ехэ тушаалые даажа шадаха юм (Б. Цыбиков); саарһан дээрээ үлэхэ бэелүүлэгдээгүй үлэхэ, бүтэхэгүй (остаться нереализованным): Тэрэ станциин гарнизониие бута сохихо түсэб зохёоһон аад, тэндэхи фашистнуудай хайшаашьеб ябашаһан дээрэһээ бэелүүлэгдэнгүй саарһан дээрэ үлэшэнхэй (Б. Шойдоков); 3) юумые худалдажа абахада гү, али худалдахада, үнэ сэнгэй хэмжүүр болохо түмэрѳѳр гү, али саарһаар хэгдэһэн тэмдэг, мүнгэн (бумага как денежный знак); багса зуунай саарһанууд зуун түхэригэй багса (пачка сторублёвок); үнэтэ саарһан акци, облигаци, вексель г.м. эд зөөриин эрхэ үнэмшэлһэн баримта бэшэгүүд (ценные бумаги); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. 1) саарһаар хэһэн (бумажный): Эгээл ехэ таһалгань гурбан сонхотой, наагуурнь эреэ маряан саарһан сэсэгүүд табяатай, һэрьмэгэр сагаан тюльнүүд татаатай (Ц.-Ж. Жимбиев); саарһа (н) мүнгэн энэнь гэбэл: ассигнаци – Россида 1769 онһоо 1849 он болотор байһан; банкното – мүнөөнэй саарһан мүнгэн – алтан болон бусад түмэр мүнгэнэй орондо ябадаг (бумажные деньги): Тиигээд шэб шэнэхэн саарһа мүнгэ гаргажа, сасагшьегүй һаа, элбэг дэлбэг торгон пулаад, үмдэ самсын бүд, хэдэн монсогор тамхи абаба (Ч. Цыдендамбаев); Настя хургануудаа нёлбоһодожо байжа зуунай, табинай саарһан мүнгэ хабтагад-хабтагад гэтэр тооложо оробо (С. Цырендоржиев); саарһан хайрсаг хабтаһаар, хатуу саарһаар хэһэн хайрсаг (картонная коробка): Хонгор хойноһоонь хараад, байра дээрээ зогсожо байтараа, гэнтэ гүйжэ бодоод, мохоорхын томо саарһан хайрсаг газааһаа оруулба (Д. Эрдынеев); саарһан хэб саарһаар хэһэн хэб (бумажная выкройка); саарһан ном хэблэгдэһэн, электронно бэшэ ном (бумажная книга): Буряад текстнүүд электрон хэлбэритэй болобол, хэлэнэй хэрэгтэй баримтануудые саарһан ном, картотекэ соогуур бэдэрхэ хэрэг үгы болоно (Л. Бадмаева); саарһан һомон һомогүй патрон (холостой патрон); саарһан буу гонзогор түхэреэн дүрсэтэ, пад байса дуугардаг нааданхай (хлопушка); саарһан могой (гү, али ниидхүүр, шубуун) һалхинай хүсөөр дэгдэдэг, аргамжаар жолоодогдодог ниидэлгын аппарат (бумажный змей): – Энэ саарһан могойшни ёһоор гоё юм байна. Би үглөө заатагүй ерэхэб. Дахин ниидхүүлжэ наадахабди (Ц. Шагжин); 2) шэлж. хэрэг эрхилдэг албан зургаанда хабаатай (канцелярский); 3) шэлж. бэелүүлхээр бэшэ, бэелүүлшэгүй, бодото бэшэ (нереальный); саарһан түсэб бэелүүлшэгүй түсэб (нереальный план); ◊ саарһан малгай үмэдхүүлхэ һаймһаржа дэмы магтаха (п ревозносить за не существующие заслуги): Барилгын отрядайхид намда саарhан малгай үмэдхүүлжэ, ажалай багша гэжэ намайе нэрлэгшэ (Г. -Д. Дамбаев); 4) сухигар, сунхигар, хубхи, зүһэ муутай, хухигар (бледный – о цвете лица): Нюур шарайнь саарһан хүхэ үнгэтэй болошобо (С. Цырендоржиев); Толя саарһан сагаан шарайтай юумэн һандайгаа ара тээшэнь унагаанхай хэбтэбэ (С. Доржиев).