ҮҺЭ(Н) I

н) юум. н. 1) хүнэй арһан дээрэ ургадаг нарин, утаһан түхэлтэй эбэрлиг зүйл (волос, волосы): Толгойнь үһэн зунай эхин багаар үргэн талые бүрхөөдэг нямняахай сэсэг шэнги шаб шара, наралиг үнгэтэй һэн (Ц. Шагжин); үhэ зүhэн (гү, али толгой) хүнэй арһан дээрэ ургадаг нарин, утаһан түхэлтэй эбэрлиг зүйл; үһөө һамнаһан, заһаһан, гүрэһэн түхэл (волосы; причёска): Хоёр бандит тэдэ шууяшаһан һамгадые үүдэн тээшэ түлхибэ, үһэ зүһэнһөөнь татаба (В. Гармаев); б) нооһон (шерсть): Үүдэнэй хажууда хэбтэһэн Хоройшо үһэ зүһэеэ үрзылгэн, араа шүдэеэ арзайлган, Буладай хойноһоо ехэл ууртайгаар эрхирэн дахаба (Ц.-Ж. Жимбиев); үhэ зүhөө (гү, али юугээ) заhаха үрзыжэ бодоһон үһөө эльбэн хэбтүүлхэ; үһөө тусхай маягаар һамнаха (приглаживать волосы; делать причёску, причёсываться): Энэ һамбаанда Жалма орон дээрэһээ харайн бодожо, натаршаһан үһэ зүһэеэ заһаа болоно (Д. Батожабай); үhэ зүhэндөө дарагдаха үһэнэй үлүү гарама ута болохо (обрастать): Тиихэдэнь шэнгэхэн һахал ургашаһан, үһэ зүһэндөө дарагданхай, туранхай хара хүн халта бүхыһөөр оробо (Б. Санжин, Б. Дандарон); үһэ һахал толгой, нюур дээрэхи үһэн (волосы и борода): Дагбын хашаагайнгаа үүдэндэ ерэхэдэнь, буу бариһан солдадууд үһэ һахал ургаһан зүдэрүү туранхай хоёр эрэ хүнүүдые туужа ябаба (Ц. Шагжин); үһэ гэзэгэ гүрэмэл үһэн, гүрѳѳд ябадаг үһэн (коса): Энэ мүнгэхэн һайндэр, түрэ хурим, нааданай болоходо, үһэ гэзэгэеэ гоёожо зүүдэг зүүдхэлынь байгаа (Ц. Шагжин); богони үhэн богонёор абхуулһан үһэн (короткие волосы): Булад кепкэеэ хэлтылгэн үмдэнхэй, Роза богони үһэн дээрээ береткээ табинхай (Ц.-Ж. Жимбиев); буурал үhэн тон хүсэд сайгаагүй, сайжа эхилһэн үhэн (седеющие волосы, седины): Мүнөө тэрэ шэнгэржэ үсөөршэнхэй буурал үhэнhөө нэгэ хоёрые ходолоод абахадаа, hанаа алдаба (Г.-Д. Дамбаев); буржагар үhэн атиралдаһан, долгитоһон, годиролдоһон үһэн (кудрявые волосы): Улһан мэтэ зөөлэхэн сагаан шара буржагар үһэниинь урдаһаань үлеэһэн һалхинда долгитон хиидэнэ (А. Ангархаев); hоёо үһэн мушхалаа үhэн (локон); даахирhан үhэн шэрэлдэһэн, бусайданги үһэн (свалявшиеся, спутанные волосы); задарhан үhэн гүрэгдөөгүй, юумээр уюулаагүй үһэн (распущенные волосы); үдхэн үhэн нягтаар ургаһан олон үһэн (густые волосы): Андрей тээлмэрдээд, гансата харюусажа шадабагүй, үдхэн хара үһэ руугаа хургануудаа шаажархёод, ама хаташаба (С. Цырендоржиев); шэнгэн үhэн үсөөхэн, абар-табар үһэн (жидкие волосы): Залуугаар халзан болоһон толгойнгоо оройе бүглэжэ, шэнгэн ута үһэеэ хүндэлэн һамнаһан, зүүнһээ гараһаар шэнэ хубсаһатай, сэсэн хурса нюдэтэй гэрэй эзэн угтаба (Ч. Цыдендмбаев); хэмэл үhэн үһэ заһуулһан маяг һажаалгажа хэһэн толгойдо үмдэхэ, шагтагалха юумэн (парик); hугын үhэн һуга доро ургадаг үһэн (подмышечные волосы); үhэ заһааша үһэ абадаг ажалтай хүн (парикмахер): Үйлсын хоёр захаар элдэб эд бараанай алаабхинууд һубарилдана, оёдолшон, гуталшан, үһэ заһаашан һарабша доогуур һуунад (Б. Санжин, Б. Дандарон); үhэ абаха хүнэй үһэ тайраха, хиргаха (стричь, остригать волосы): Мария Антоновна бишыхан Коля ашынгаа үһэ абажа байба (Ч. Цыдендамбаев); үhөө абхуулха (гү, али заһуулха) үһөө тайруулха, хиргуулха, хайшаар богони болгуулха (стричься): Үһэеэ богонёор абхууланхай басагадта анханай дурагүй Тогоошо мүнөө эрхэ бэшэ Таниие һайхашаана (Д.-Д. Дугаров); Майор Толстов һахалаа абхуулһан, үһэеэ заһуулһан, хараха янзада эсэһэн тэбдэһэн хэбэртэй байба (Ж. Тумунов); үhөө хюhуулха хутагаар үһөө узуураарнь, хуухадань хүрэтэр абхуулха (сбривать волосы): Буддын шажанай һахил абаһан хүгшэн эхэнэрнүүд толгойнгоо үһэ хюһуулжа шара хубсаһа үмдэхэдэнь «шабганса болоо» гэдэг юм (Д. Батожабай); үhөө будаха тусхай будагаар үһөө ондоо үнгэтэй болгохо (покрасить волосы); үhэ заhаха газар үһөө абхуулха, будаха газар (парикмахерская): – Тэндээ гутал арилгадаг газар, үһэ заһадаг газар бии болгоо хаяат (Ж. Тумунов); үhөө hамнаха үһэнэй бусайдаһаниие һамаар гаргаха (расчёсывать волосы, причёсываться): Бүтэдмаань ногоон торгон плати дээрээ хара хүхэ костюм үмдэжэ, тархяа угаажа, үһөө гоёор һамнаад, ногоон берет толгойдоо угланхай, ялагар хара шэнэ туфли үмдэнхэй (Б. Мунгонов); үhөө гүрэхэ үһөө ехэнхидээ гурбан хэсэг болгожо хубаагаад, һэлгэлдүүлэн ниилүүлжэ, дахин нэгэн болгохо (заплетать косы); үhэ хахалха а) үһөө хоёр тээшэнь хубаажа һамнаха, хахалбаритуулха (делать пробор в волосах): Гуталаа сэбэрлэһэнэй һүүлдэ нюураа нэгэ хэһэг угаагаад, гэрэлэй урда байжа, үе саг хубсалаад, дуу дуулажа байжа, үһэеэ хоёр тээшэнь хахалжа һамнаад, Иван хүхюухэн гараба (Ч. Цыдендамбаев); б) басаганай хадамда хүргүүлхэдэ үһыень хоёр болгожо гүрэхэ; хадамда гараха (причёсывать волосы в две косы перед началом свадьбы; выходить замуж): Мүн энэ үедэ шэнэ гэртэ Гүнжэдэй үһэ хахалжа, туйба зүүлгэн, гэргэн болгожо байгаа һэн (Х. Намсараев); үhэеэ хахалаагүй байха хадамда гараагүй ябаха (быть незамужней, ходить в девках); үhэнэй хаг нарай үхибүүнэй зулайда байдаг хаг (корочка на голове у новорождённого); үhэеэ табиха үһөө ургуулха (отпускать волосы): Би тиихэдэ арбан зургаан наһатай, үһэеэ табинхай, шударгышуулай тоодо оронхой ябааб (С. Цырендоржиев); үhэ хайшалаан үхибүүнэй үендөө хүрэхэдэнь, зониие сайлуулан, үhыень хайшалдаг ёһо; хүйень хүндэhэн хүн тон түрүүн үhэндэнь хүрэжэ, багахан багса хайшалан абадаг байгаа. Тэрэнэй hүүлээр бүхы сугларhан зон нэгэ-нэгэ дахин үhэндэ хайшаар хүрэжэ, зорюута табигдаhан табаг дээрэ бэлэгээ табидаг. Тон дүтын түрэлхид хони хурьга, тугал буруу заадаг hэн (празднество в честь первой стрижки волос ребёнка при достижении им одного года): Намарай дунда hapa гаража, Балдан басаганайнгаа үһэ хайшалаанда зунһаа эхилжэ юу хээ абаһанаа ганзагалаад, хойто бэе – нютагаа ерэбэ (Б.-Б. Намсарайн); ◊ үhэнhөө олон үри шэридэ баригдаха ушаргүй ехэ үритэй байха (быть по уши в долгу); үhэ өөдэ буляалдажа хэхэ зорёон үсэрэн хэхэ, зорёолхо, зорёолхохо, зорюута юумэ хэхэ, эсэргүүгээр аашалха (делать что-л. в пику кому-л.); 2) амитанай арһанда ургаһан үдхэн нооһон, хиргагдаһан хѳѳбэри (шерсть, ворс, мех): Овчарка бэеэ зэһэн, хүзүүнэйнгээ үһэ бодхоогоодхибо (С. Цырендоржиев); үhэ нооhон (гү, али дэлһэн) амитанай арһанда ургаһан үдхэн нооһон (шерсть): Дардай азаргын толгой, тагалсаг бүхэнһөө үһэ нооһо хайшалжа абаад, үнөөхи сог дээрээ табиба (М. Осодоев); Нохойнгоо үһэ дэлһээ үрзылгэн, доторһоо абан аалихан хэршэгэнэжэ, һууриһаа һуга харайн бодохын тэндэ хүбүүн үрдижэ тэрээнээ дараба (С. Доржиев); үhэ даахи а) нёдондоной гуужаһан нооһон (свалявшаяся шерсть на животном); б) үни угаагдаагүй, һамнагдаагүй үһэн (спутанные волосы): – Али гэһээ энэ ехэ үһэ даахииемни харахадаа, досоогоо дураа гутаба гээшэ гү? (Б. Мунгонов); үhөө үрзылгэхэ үһөө бодхоохо (ощетиниться – о кошке); үрхигэр үһэн hорьмоhолиг үhэн (реснички); үhыень газаашань харуулан арһа газаада талаарнь харуулан (мехом наружу); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. үһэндэ хабаатай (волосяной): Дэлгээгдээд, үһэн талаараа хатаагдажа байһан дэгэлые хирэ болоод лэ урбуулжа, эрьюулжэ үзэнэ, шэнжэлнэ (Г. Дашабылов); үhэн хушалта үһэтэ хушалта (волосяной покров).