ҮХЭХЭ I

үйлэ ү. амида бэеын ами таhарха, амигүй болохо, хосорхо. Х үнэй на h а барахада, энээниие олон янзаар хэлэдэг байгаа. «Үхэхэ» гээшэ бүдүүлигээр хэлэгдэhэн үгэ гэжэ тоологдодог; үхэhэн хүн тухай гэртэхинтэйнь хөөрэлдөө hаа, гээгдээ гэжэ гү, али наhа бараа, наһа дүүрээ, аялаа, нүгшөө, бурхан болобо, бурханай орондо ошобо, мордобо, ябашаба, үнгэршэбэ гэхэ мэтээр, үндэр наhатай, хүндэтэй хүн hаань, өөдэ болоо, ехэ зиндаатай ламанар hаань, тагаалал болоо гэдэг hэн. Шоо үзэхөөр хүнэй үхэхэдэ, зангиршоо, пурпиишоо, шархяа хатаагаа гэхэ мэтээршье хэлсэдэг бэлэй Л. Линховоин (умирать, гибнуть, пропадать – о животных): Зарим манай хүршэнэр һааха малгүй, эдихэ таряагүй дээрэһээ хашагдажа, хамаг нобшо ноохойгоо худалдажа дууһаад, нюсэгэрһэнэй һүүлээр нюур амаа хабдажа, үлэсхэлэн хооһоор үхэжэ байнхай (Д. Батожабай); Y хэhэн буурын толгойhоо амиды атан айдаг (Оньh. ү.); үхэхэ хатаха, үхэхэ hалаха, үхэжэ хосорхо амида бэеын ами таhарха, амигүй болохо (пропасть, погибнуть, сгинуть): – Үеынгөө һайхан нүхэрһөө һаланхаар, үхэжэ хосорһомни дээрэ, – гэхэдэнь, Цэрэнпилэй зосоо уни бутарна (Х. Намсараев); үхэжэ дууhаха (гү, али хорохо) олоной хосоролhоо боложо огто үгы болохо (вымирать); үхэхөө байха амитай амигүй хоёрой забhарта байха (быть при последнем издыхании): Уһагүй үхэхөө байгаад, иигэжэ дуугараашань Аламжын урмые хэдышье таһалаа һаань, үгэ хэлэбэгүй (Д. Батожабай); үхэхэhөө урда наhа барахаhаа түрүүн (перед смертью, до смерти): Дороһоо һанаа алдаад, хэбтэхээ байтараа, үхэхэһөө урда алтан дэлхэйе хараха гэжэ бүтүү бордоһоной дундуур иишэ тиишээ хомхойгоор шэртэн хараба (Ц. Дон); боожо үхэхэ аргамжада үлгэлдэжэ амяа хорлохо, бэедээ гар хүрэхэ (удавиться, повеситься): Хүсөөр хадамда үгэхэ харша заншалай урдаһаа эсэргүүсэн бодожо, боожо үхэһэн басаган тухай домог зугаа хаа-яагуур тарашалай (М. Осодоев); туража үхэхэ эдеэлээгүйһөө боложо үлбэртэжэ хосорхо (умереть с голоду): Хирэ хирэ болоод лэ, дааража зүдэршэһэн, туража үхэхэ болоһон Аламжа Осор нүхэртөө орожо ерэдэг байгаа бшуу (Д. Батожабай); үхэhэн малай мяхан улай, hэе, хүүр (мертвечина, падаль); үхэhэн шэнги болоод хэбтэхэ амяа татаад хүдэлөөгүй хэбтэхэ (притворяться мёртвым); үхэhэн юумэдэл унтаха бүхэ нойроор, бэлээр һэрихэгүйгөөр унтаха (спать как убитый); барг. үхэ (шамайе), аха үхэдьбаа шаналһан байдал харуулһан удхатай (межд. для выражения сожаления, разочарования): Ай, үхэ шамайе, кино аяар хэзээ дууһаабшуу; ◊ үхэhэн хэрэг хосорһон, бүтэхэгүй, урагшагүй хэрэг (пропащее дело); үхэхэhөө нааша, үглөөнhөө сааша хэзээшье болохогүй, этигэлгүй, үнэншэхэнь бэрхэ (≈ после дождичка в четверг); досоонь долоон нохой үхэшэхэ уйдхартай, гунигтай, hанаа зобонги байха, гутарха, сүхэрхэ (≈ на душе кошки скребут); 2) хатаха, наршыха, гунхаха, хагдарха (вянуть, увядать); үхэhэн эшэ хатаhан эшэ (увядший стебель).