ҮХЭР

1. юум. н. 1) үбһэ эдижэ хибэдэг, томо бэетэй, эбэртэй тэжээбэриин бодо мал, үнеэн гү, али буха. Мяха, һү, арһыень абахын тула тэжээдэг, мүн тээбэридэ хэрэглэгдэдэг (крупный рогатый скот): Үхэрэй уһалаад орохоһоо урда гэжэ яаран гүйлдэжэ, хашаа хуһамаг соогуур шабааһа түүнэ, сэбэрлэнэ (Ц. Дон); Y хэрэй шэхэндэ уhашье шудха, тоhошье шудха – сэсэншье болохогүй, тэнэгшье болохогүй (Оньһ. ү.); үхэр мал хүндэ аша туһатай, гэр тойронхи аса ба бүтүү туруута, һүн тэжээлтэ амитан (скот, домашние животные): Эхинһээнь адагтань хүрэтэр хада майлаар, хаялга нугаар һүрэг һүрэгөөрөө бэлшэһэн үхэр мал хадаа Мархын мэдэлэй зөөри (Б. Санжин, Б. Дандарон); үхэр адуун бодо мал (скот и табуны); үхэр адуулха эбэртэ бодо мал адуулха (пасти скот): Энэ хүгшэнэй үхэр адуулжа ябахыень хараа һаа, иимэ тодо үгэнүүдые хэлэжэ шадаха гэжэ һанахаар бэшэ һэн (Ж. Тумунов); үхэр шахаха эбэртэ бодо мал эдеэлүүлжэ таргалуулха, бордохо (откармливать скотину на убой); үхэр алаха мал гаргаха, бариха (колоть скотину на мясо): Зун дунда юундэ үхэр алажа байна гээшэб гэжэ Аламжа шэбшэнэ (Д. Батожабай); үхэрэй зүhэнүүд hаалгадаг үнеэдhээ бэшэ үхэрөө иимэ тиимэ зүhэтэй гэхэhээ бэшэ, нэрэ үгэжэ нэрлэдэггүй hэн: сагаан хашараг, хүрин гунан, малаан буруу г.м. Үнеэдээ — гшан гэhэн, эмэ үхэр гэжэ зааhан удхатай суффикс хэрэглэжэ нэрлэдэг hэн: сагаагшан – сагаан гү, али сайбар зүhэтэй үнеэн; улаагшан – улаан, улабар зүhэтэй үнеэн; хүүгшэн – боробтор зүhэтэй; харагшан – хара зүhэтэй; буурагшан – буурал, үнэhэлиг боро зүhэтэй; хуаагшан – хуаа, сайбар-шаргал зүhэтэй; hаарагшан – hаарал, хүрибтэр боро зүhэтэй; хүригшэн – хүрин, харалгы хүрин зүhэтэй; алагшан – бэень дундуураа тойроод сагаан аад, сээжэ болон уусань ямар бэ даа ондоо зүhэтэй; малаагшан – толгойнь эбэрнүүдэйнгээ хоорондоhоо эхилээд, нюдэнүүдэйнь хоорондуур доошоо аман хүрэтэрөө сагаан, мүн саминь сагаан байжа болохо; ёбуутай үнеэниинь духынгаа тэгэн дунда сагаан толботой; эреэгшэниинь ямаршье зүhэтэй аад, элдэб түхэлэй сагаан толбонуудтай байдаг (масти крупного рогатого скота); үхэрэй үбшэнүүд шуу үбшэн, дэлюурхэ үбшэн, боомо, хоолойн хордолго, нахал, бужуу, туруунай үбшэн, шүлхы, дэлэн хабдалга, тээрэлгэ, үнеэнэй хүхэнэй хахаралга, түүдэг, тугалай шэшэлгэ, малай галзуу, милан тахал, шонын хазалга, могойн хадхалга г.м. үбшэнүүд (болезни крупного рогатого скота); 2) сар, буха, үрхэр (бык, вол); гунан үхэр гурбадахи наһандаа ябаһан буха (трёхлетний бык): Хабар алажа худалдаха һанаатай шахажа байһан гунан үхэрынь үдэрэй уһалагдаагүй, ангашаһан янзатай, хог дээрэ харагдаба (Д. Эрдынеев); эрэ үхэр сар болон буха, буханууд (бык, быки); хүлэмгэй үхэр эхир. тээбэриин сар (упряжной вол); 3) гурбанһаа дээшээ наһанай эбэртэ бодо малай эмэнь, үнеэн (корова): Талаан болоходоо, минии хажуугаар үнгэржэ ябаһан нэгэ үхэр һүүлээ үргэн шабааһалба (Ц. Шагжин); үнеэн үхэр гурбанһаа дээшээ наһанай эбэртэ бодо малай эмэнь (корова); боод (гү, али тугаллаха) үхэр түрэхэ, түл гаргаха үнеэн (стельная корова); hубай үхэр а) байтаһан, хюһаран байһан үнеэн (яловая корова); б) байтаһарха мал (яловый скот): Хани нүхэд харгыдаа таһаржа, Батанай эсэгынгээ һубай үхэрэй үбэлжэдэг холын буусада хорохоор хоёр нүхэдтэеэ ябаа (Б. Санжин, Б. Дандарон); үхэр дээжэлхэ түнх. үнеэнэй түрүүшын һаам һааха (доить корову по первому разу); үхэр гутаарлаха түнх. тугалда хүхүүлһэнэй һүүлээр гурбадахияа һааха (доить корову по третьему разу после подпускания телёнка); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. 1) үхэртэ хабаатай, ямар нэгэн шанараараа үхэртэ адли (бычий, подобный скоту): Нэгэл мунинха, үхэр хара буряад ха юмбиб (С. Цырендоржиев); үхэр тэргэ сар хүллэһэн тэргэ (бычья телега, арба): Y хэр тэргээр туулай хүсэхэгүй, үнэн үгөөр зарга торгохогүй (Оньһ. ү.); үхэр жороо бухын гү, али сарай бошхо гүйдэл (бычья иноходь – о неуклюжем беге быка); үхэр жэл монгол литээр арбан хоёр жэлэй хоёрдохи жэл (год быка по 12-летнему лунному летоисчислению); үхэр нюдэн ой тайгаар, гол уһанай хажуугаархи шугыгаар һөөг һөөгөөр ургадаг набтар модон, мүн хара хүрин үнгэтэй жэмэсынь (чёрная смородина): – Эндэ ойрохон шэнэһэ хасуурита ой соо үхэр нюдэн элбэг юм, – гэжэ Варвара Андреевнань дурадхаба (Б. Мунгонов); үхэр хэлэн ожорһон (осока); үхэр ороод эхир., сэл. таряанай мөөгэнсэр (спорынья); үхэр арса толгой манаруулдаг намагай мүнхэ ногоон һөөг (багульник болотный); үхэр будаг сонг. могойн толгойдо адли сэсэгтэй олон наһата гү, али нэгэ наһата ургамал (змееголовник); үхэр боохолдой бөө һүниндөө хүн шэнги хоёр хойто хүл дээрэ ябадаг һүүлгүй мухар үнеэнэй түхэлтэй ороолон И. Манжигеев (скотина-бохолдой); 2) шэлж. ехэ, томо, мантан (крупный, большой): – Үбгэндөө үнэн һамган байдаг юм гү, тэрээн шэнги, һамгандаа үнэн үбгэн байдаг юм гү, – гээд, Мария ехэ ухаантай үгэ хэлэһэн юумэдэл үхэр шүдөө сайбалзуулан энеэгээд, … хүнэй дуулахаар бэшэ ааляар хэлэнэ (Ж. Тумунов); үхэр буу тэргэ дээрэ, мүн элдэб ѳѳрѳѳ ябадаг машина гү, али агаарай, уһанай онгосо дээрэ тодхогдоһон, тэһэрдэг томо һомоор буудадаг, олон хүнэй ажалладаг буу (пушка): Харгыhаа холо бэшэхэнэ байhан хуурмаг үхэр буу hомондо тудуулаад, дээшээ хиидэшэбэ (Г.-Д. Дамбаев); үхэр бүреэ хэмжээгээрээ томо, бүдүүн дуутай, ехэ хуралнуудай үедэ үлеэдэг хоёр-гурбан метр утатай хүнды зэмсэг (большая, длиною два-три метра духовая труба в дацанах): Эгээл мүнөө энэ дасангай гурбадахи дабхарай эрьесэ дээрэ үхэр бүреэнүүдые гаргажа, дүрбэн зүг тээшэнь ламанар үлеэбэд (Д. Батожабай); үхэр шулуун газар дороһоо тобойжо гараһан томо шулуун (валун, большой камень): Саһанда даруулшаһан томо үхэр шулуунууд ехэ һахалтые халхалжа байһандал, жэхүүнээр барайлдана (Д.-Д. Дугаров); үхэр шоргоолзон томо бэетэй, хара үнгэтэй шоргоолзон (крупные чёрные муравьи); үхэр хараасгай а) тэмээн хараасгай (стриж): Элин ниидэгшэ үхэр хараасгай ангаашье бол, / Эхинһээ бузартай муухай уһанһаа ундалхагүй юм (Д. Улзытуев); б) мухар-шэб. ойн хараасгай (ласточка лесная); в) боох. талын хараасгай (ласточка полевая); үхэр хулгана харха (крыса): Томо гэгшын үхэр хулгана гэрэй үмхирхэй шалын забһараар гараад, булангаарнь абиржа, ханын эрмэг дамжаһаар, харлашаһан шэрээ дээрэнь буушаба (А. Ангархаев); үхэр загаһан сонг. хөөлэнтии (карась).