ҮРХЭ I

юум. н. 1) hэеы гэрэй оройн тоонын нүхые бүглэдэг хайша хайшаа хоёр метр үргэнтэй зургаан шэгшэгтэй hэеы. Шэгшэг бүриhөөнь гараhан ута ооhорнуудые доошонь татажа, ханын оёорhоо уядаг, зүгөөр урда шэгшэгэйнь ооhорые уядаггүй; тэрээнhээ баряад, гэрэйнгээ хойно гаража татахадань, үрхын урда хахадынь нээгдэжэ, гэр соо hаруул болодог, гэр соохи утаа уняар тэрэ нүхөөр гарадаг hэн. Һалхилаа hаань гү, али саhа бороогой ороо hаань hүниин сагта үрхэеэ урагшань татажа, нүхынь бүглэдэг байгаа Л. Линховоин (кошма, прикрывающая дымник): Yрхэнь буулгаатай хадаа гэр соо бyрэнхы (Б. Санжин, Б. Дандарон); үрхөө нээхэ (гү, али татаха) үрхэдэ уяатай ута дээhэн ооhор гэдэргэнь татажа нээхэ (открывать дымник): – Хүбүүгээ бодхоожо, үнеэдтээ эльгээ… Һайхан үдэр болохонь ха, – гэжэ нариихан шарьяа дуугаар хэлээд, хойто гэр руу гүйн ошожо, hэеы үрхыень татажа нээбэ (Ч. Лодойдамба); үрхөө хааха үрхын hэеые урагшань татажа хааха (закрывать дымник); 2) булгааhан болон hэеы гэрэй утаанай гараха нүхэн (дымовое отверстие деревянной и войлочной юрт): Yрхөөртнай оро h он наранай гэрэл элшэеэ сасажа байгуужан, үүдээртнай оро h он үбгэд хүгшэд үреэлээ хэлэжэ байгуужан (Y реэлһээ); үрхэ шолоохой утаанай гараха нүхэн (дымовое отверстие): Үмхихэн гэрэй үрхэ шолоохойгоор одо мүшэд ялабхижа, унтажа хэбтэһэн Будамшууда аниб-ониб эмнилдэбэ (Ц. Шагжин); задагай үрхэ түнх. утаанай гараха нүхэн, хаалтагүй үрхэ (дымовое отверстие в юрте); 3) пеэшэнэй хоолой (печная труба); үрхын хаалта пеэшэнэй хоолой хаадаг түмэр хабтагай (вьюшка); үрхэ эhэлээшэ түнх. пеэшэнэй хоолой сэбэрлэгшэ (трубочист); 4) шэлж. ямар нэгэн нүхэн, амһар (отверстие); намагай үрхэ намаг соохи гүн нүхэн (окно в болоте); газарай үрхэ үнгэ галта уулын амһар (кратер); 5) гэр бүлэ, айл (семья, двор): амяараа үрхэ болохо; үрхэ айл гэр бүлэ (семья, двор): 170 гаран үрхэ айл 700 гаран хүтэй, 50 мянга гаран малтай Шэнэхээндэ байдаг баян айлнууд булта Хинганиие дабажа, баһа тэрэ Хуулын гол гэжэ газар ошоо (Согтын Жамса); 6) түнх., анг., сээр. бөө (шаман); ○ үүдэн гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.