ҮНЭҺЭ(Н)

(Н) 1. юум. н. дүрэһэн түлишын үлэгдэл, боробтор үнгэтэй зүйл (зола, пепел): Дардай бөө һэхэржэ һуунхай, түмэр пеэшэн соохи үнэһэ гараараа обооргожо, үшөө унтараадүйхэн улаабхилжа байһан хоёр-гурбан сог абажа, шэрэм соо табяад, аргаахан үлеэбэ (М. Осодоев); үнэhэ шандаруу (гү, али бурма) дүрэһэн түлишын үлэгдэл (зола, пепел): Тиихэдэнь дүшэ гаран һүри үбһэниииь хүбхэгэр ехэ үнэһэ шандаруу болошоод, хүхэ борохон утаагаар ууяжа байба (Х. Намсараев); Тиихэдэнь гэр соо үнэһэ бурма үрхирөөд, хёрбоһо хэншүү гутаба (Б. Санжин, Б. Дандарон); үнэһэн тоборог (гү, али шорой) тооһон тоборог (прах, тлен): Манай нютагай баян Бадма абгайтан гал гуламтаараа, хото бүлөөрөө, мүнөө ерэхэ һүни гү, али хойто ерэхэ һүнинүүдэй али нэгэндэ эрхэ бэшэ үнэһэн шорой болошохонь гэжэ минии зүрхэн ехэл гомдолтойгоор сохижо байна (Х. Намсараев); модоной үнэhэн модоной шата h ан хойно үлэдэг юумэн, үлэгдэл (древесная зола); үнэhэн соо була h ан шаанги дүрэһэн түлишын үлэгдэл соо булажа болгоһон талхан, халуун бурмаар хушажа болгоһон талхан (лепёшки, испечённые в горячем пепле): Тэдэнэй ехэ басаган зуухадаа бусажа, халбага болон бурмын үнэһэн соо булажа болгоһон сайбар хүхэ үнгэтэй шаанги абаашаба (Г.-Д. Дамбаев); үнэhэн (шандаруу, тоборог) болгохо а) галдаад үгы болгохо (превращать в пепел); б) шэлж. бута сохихо, мүр сараагүй, оро һэегүй усадхаха (разносить в прах): Хэрбээ галдаһан бодото зэмэтые барижа үгөөгүй байбалтнай, бүхы тосхониие үнэһэн болгохоб (Ч. Цыдендамбаев); Теэд энэ ой руу хүлөө табяа һааш, үнэһэн шандаруу болгожо, мүр ула үлөөнгүй үгы хэжэрхихэдээ болохол! (Б. Шойдоков); Дайсанай хэдэн гарнизонуудта добтолжо, үнэһэн тоборог болгоһониинь тэрээнэй үгэ сооһоо элирбэ (Б. Шойдоков); үнэhэ худхаха а) дүрэһэн түлишын үлэгдэлые худхаха (мешать золу); б) шэлж. үгырүүлхэ, хооһоруулха (разорять, не оставлять камня на камне); хүниие шатааhан үнэhэн шатаадаhан, хүниие шатааhанай h үүлээр үлэ h эн юумэн (прах после кремации тела умершего); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. 1) үнэһэндэ хабаатай, ямар нэгэн шанараараа үнэһэндэ адли (пепельный, зольный): …нюдэн доронь нойрто дарагдаһанай заахан туулмагууд, урал дээрэнь үрбэгэрхэн үнэһэн буурал һахал … (Ж. Тумунов); үнэhэн үнгэ боролгы үнгэ (пепельный, дымчатый цвет); үнэhэн боро сайбар, хүхэ боро (бледный, серый как пепел): Үүлэн бороёо үнэһэн боро гэжэ нэрлыт (Ч. Цыдендамбаев); үнэhэн хүхэ хухигар хүхэ, сухигар сагаан (мертвенный, помертвелый): Гэнтэ үглөөгүүр, үдэр боложо байхада, шэг шарайнь гэжэ абаха танаггүй, үнэһэн хүхэ юумэ орожо ерээ һэн (Х. Намсараев); үнэhэн сайбар сайбар хүхэ (пепельно-серый); үнэhэн үтэгжүүлгэ таряанай, сабшалан гай газарта үнэһэ тараажа һайжаруулга (зольное удобрение); үнэhэн самбар хууш. занар шулуун самбар (грифельная, аспидная доска): Нэгэ хүнэй ерээд, үнэһэн самбарыень буляажа абашахаяа байһандал, тэбдэнэ (Ч. Цыдендамбаев); 2) үсөөн эли, дамжаггүй (явный); үнэhэн худал эли, дамжаггүй худал (явная ложь).