ҮНДЭР

1. тэмд. н. 1) дороһоо дээшээ ехэ зайтай, өөдөө тэгүүлһэн, дээшээ ехээр ургаһан, набтар бэшэ (высокий, возвышенный): Хоёр һабаар урдаһан энэ гол үндэр үндэр хадануудай хоорондуур могой мэтээр годирно (В. Гармаев); үндэр (бэетэй) хүн ута унжагар, суурагар, нюргатай хүн (высокий человек): Сэргэдэнь нэгэ үндэр хүн мориёо уяжа байба (С. Цырендоржиев); Жаганай үүдэн нээгдэжэ, үндэр бэетэй хүн доошоо тонгойн татаад орожо ябаба (Д. Батожабай); үндэр дабаан далайн нюрууһаа дээшэ нилээд зайтай хүтэл (высокий перевал): Удангүй тэдэнэй автобус үндэр дабаан дээрэ гараад, халта тогтоһоной һүүлээр, уруудам уруу ульгамаар бууба (Г.-Д. Дамбаев); үндэр болохо дээшээ ехээр ургаха (становиться высоким): Шэнэхэн табигдаһан хөөбэгэр хүхэ бухалнууд бэе бэеһээ үндэр боложо, оройгоо хүндэ һайрхан харуулха гэһэн шэнги, аржа-баржа зэрэлгээтэн үзэгдэнэ (Ц. Дон); үндэр хабhан хабhануудай тон доодо захын хоёр ута хабhан (два нижних больших ребра): Эрэ хүндэ табигдадаг сээжын нэрэтэ мяханууд гэбэл: хоёр дала, хоёр адхаал, хоёр үндэр хабһан, хоёр үргэн (Д. Шагдарова); үндэр хамар ехээр тобойһон, ута сэхэ хамар (прямой, длинный нос): Тэрэ хүн бэшэжэ байһан юумэеэ дүүргээд, алтан утаһаар холбоотой нюдэнэй шэл абажа, үндэр хамар дээрээ табижархиба (Ч. Цыдендамбаев); үндэр тэнгэри хизааргүй, уудам, сээл хүхэ тэнгэри (бескрайнее небо): Орой үндэр тэнгэри, дээрэмнай лүнхыгшэ хизааргүй орьёл нээрээшьел нюусатайхан юртэмсэ гээшэл даа (Д. Эрдынеев); 2) дунда зэргэ h ээ хэтэрһэн, дунда хэмжээнһээ ехэ, дундаһаа дээрэ, дээдэ зэргын, эрхим зэргын, гайхалтай (высокий, превышающий средний уровень, среднюю норму): Хэдэн үе сагта Догойн барилдаашад хибэс дээрэ үндэр амжалтануудые туйлажа, түрэл тоонто нютагаа холуур нэрлүүлжэ ябаһан (Э. Чимитдоржиев); үндэр (ута) наhатай хүгшэн, үбгэрһэн, ехэ на h атай (преклонного возраста): Үндэр наһатай үбгэдшье шэхээ һула табинхай, бусалтагүй ошоһон задарюун шамбай наһаяа шаналан һанажа, аша гушанарайнгаа хүхилдэхэдэ, уяран баясана (М. Осодоев); Тэрэ гансал буян хэһэнэйнгээ ашаар үнэр баян байдалтай, улаан сурба үри бэетэй, үндэр ута наһатай болооб гэдэг юм (Ц.-Ж. Жимбиев); үндэр хүгжэлтэтэй ехээр хүгжэнги, хүгжэл ехэтэй (высокоразвитый): Буряад арадай түүхын бэшэгүүд манай элинсэгүүдэй эрдэм мэдэсын талаар үндэр хүгжэлтэтэй байhаниие тоосоогүй гэршэлнэ (Б. Баторова); үндэр бүтээсэ ехэ үрэ дүн туйлалта (высокая производительность): Һанаа сэдьхэлынь мэдэгдээгүй хүсэл зоригоор дүүрэнги, оньһото техникэеэ шадамараар, тэбдэлгүйгөор жолоодожо, үндэр бүтээсэ туйлана (Д.-Д. Дугаров); үндэр хэмжээн дээдэ зэргын эмхидхэлгын хэмжээн (высокий уровень): Энэ дэмбэрэлтэ үдэр Буряад ороноймнай ажаһуугшад, айлшад Уласай 100 жэлэй ойн баяр үндэр хэмжээндэ тэмдэглэбэ (buryad. tv); үндэр ургаса элбэг баян ургаса (высокий урожай): Тэрэ шэлэжэ үлөөһэн полиёо эрхим гэгшээр элдүүрилээд, олон янзаар үтэгжүүлээд, һайн хүрэнгэ таряад байгаа һаа, үндэр ургаса абажа шадахабди гэжэ һананаб (Ц.-Ж. Жимбиев); үндэр сэгнэлтэ гарамгай, гайхамшагта гэжэ тоолоһон һанал (высокая оценка): Хүбүүдтэнь иимэ үндэр сэгнэлтэ үгэһэндэнь баярлажа байбашье, энээнээ мэдүүлхэгүй гэжэ Дугар амалба (Б. Шойдоков); үндэр шагнал (хайра) дээдэ зэргын, эрхим шагнал (высокая награда): 2020 оной Олимпиадада үндэр шагналда хүртэһэн 40 тамиршанда шагналнууд барюулагдаа (Буряад Y нэнһөө); Буряадаймнай түрүү хүбүүдэй нэгэн, эрхыдээ эмтэй, долёобортоо домтой гвардиин майор зэргэтэй сэрэгэй эмшэн Доржо Баторов «Заяа табисуур» гэһэн Ород гүрэнэй үндэр шагнал хайрада хүртэбэ (Б. Бадмаев); үндэр эрилтэ табиха хатуу, шанга эрилтэ табиха, хэхэ (предъявлять высокие требования); үндэр дээдэ түрэлтэн уг изагууртан, дээдэ изагууртан (знать); үндэр баяр тон ехэ баяр (большая радость); үндэр соло ехээр тараһан суу (большая слава): Жэгдэ сэхэхэн зам, үүлэгүй сэлмэг үдэрнүүд, үндэр һайхан соло угтажал байха гэжэ Доржо найдана (Ч. Цыдендамбаев); үндэр жэл нэгэ үдэрөөр үлүү жэл (високосный год); 3) һайн, һайхан, арюун һайхан, дэлгэр сагаан сэдьхэлтэй (благородный, возвышенный): – Агбаамнай үе сагай шэнжые ниитэлэн ойлгохо үндэр бодолтой хүн байгаал даа, – гээд, хажуудаа һууһан Шагдарта хандаба (Д.-Д. Дугаров); үндэр эрмэлзэл арюун һайхан найдал хүсэл (высокие чаяния): Би һайн юумые бусадта хэхэ дуратайшье һаа, өөрынгөө үндэр эрмэлзэлые бэелүүлжэ шадахагүй байнаб (Ч. Цыдендамбаев); 2. юум. н. 1) дороһоо өөдэ ямар нэгэн хизаарлалга хүрэтэрхи зай (высота, расстояние по вертикали, рост): – Хабсагайн хормойһоо гушаад метр үндэртэ тиимэ агы нүхэнэй үлэгдэлые обёорообди, – гэжэ Большаков саашань хөөрэбэ (Б. Мунгонов); Петрүүхэ өөрынгөө үндэрые харуулха гэһэндли бодожо, архиһаа сэржэмдэн, духаряа үргэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); үндэр набтар доодо сэгһээ дээдэ сэг хүрэтэрхи зай (высота): Наһатайшаг багша хүүгэдые зоной урда гаргаад, жэрытэр зогсоожо, үндэр набтарыень хараба, түрэлхидһээнь хэнэй хүүгэд холо ойрые ямараар харадаг бэ гэжэ элирүүлбэ (Б.-Б. Намсарайн); үндэрые харайлга дээшээ һүрэн харайлга, үндэр юумэ харайлга (прыжки в высоту): Үндэрые харайлгада, холые һүрэлгэдэ Дулдарга һууринай командын түлөөлэгшэд эрхимүүд байба (Э. Чимитдоржиев); гурбан булантын үндэрынь нэгэ булан h аа гара h ан перпендикуляр (высота треугольника); 2) толгой, болдог, добо, хада уула (возвышенность рельефа, холм, гора): Зун эртүүр Таряаша Дэжэд хоёр ехэ хүбүүгээ абаад, Шара жалгын зүүн үндэртэ гаража, халяар яһала ехые суглуулаа бэлэй (А. Ангархаев); саһата үндэр саһаар хушагдаһан хада уула (заснеженная гора): Хоноһон газарһаа тэдэнэй нилээдгүй холодоод ябахада, баруун хойто саһата үндэрэй манхан оройдо үглөөнэй наранай туяа тудаба (Д.-Д. Дугаров); үндэрые хамгаалха сэрэг. хада уулые хамгаалха (защищать высоту); 3) газарһаа дээшээ нилээд зайтай газар (высота, высь): Тэнгэриин үндэртэ жэргэн байһан булжамуур шубуунай ирагуу һайхан хүгжэм дууе тэдэ өөдөө харан шагнана (Ц. Шагжин); үндэрые эзэлхэ хадын оройе эзэлхэ (занять высоту); 4) һалбаран хүгжэлгын, болбосоролой дээдэ зэргэ (значительный уровень развития, расцвета, высокая степень совершенствования): Эгээл болбосоролой үндэртэ ерээд, / Хүнэй наһан урбахадаа баһал гайтай юм лэ (Г. Раднаева); ○ болдог гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.