ҮНДЭГЭ(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) жэгүүртэн, мүлхигшэ г.м. амитадай голдогор түхэлтэй халь h ан дотор байгааша яйцеклеткэ, үри, түл (яйцо, напр. птичье): Эсэгэнь гурбан үндэгэ эдибэ, гурбан хүбүүдтэ хоёр-хоёр үндэгэн хүртэбэ (Ч. Цыдендамбаев); тахяагай үндэгэн тахяа шубуунай үри (куриное яйцо): Тахяагайнь үндэгэ мүнөөшье хүнүүд байлгадаггүй (Д. Эрдынеев); үндэгэ дараха дальбараа гаргахын тула үри дээрээ h ууха (высиживать яйца, сидеть на яйцах); үндэгэнhөө гараха ангаахайн хатуу халь h аяа сооложо газаашаа гараха (вылупляться): Дальбараагай үндэгэнһөө гарадаг хада, үндэгые мяхан хоол гэжэ тоолохо ёһотойбди; шара h ан үндэгэн тэһэлээд, шаража болгоһон үндэгэн (яичница): Тэдэ хоёрой шараһан үндэгэ эдижэ, һаяхан һааһан һү уужа һуухада, хальһатайнь шанаһан хартаабха ба үндэгэнүүд болобо (Г.-Д. Дамбаев); аргуунаар болгоһон үндэгэн уһанай бусалһанай һүүлээр 8–10 минутын дотор шанагдаһан, хүсэд болоһон үндэгэн (яйцо вкрутую); нилдагараар болгоһон үндэгэн зосоохи шарань бага зэргэ түүхэйшэг үндэгэн (яйцо всмятку); улаан үндэгэн Пасха, христиан шажантанай һайндэр (Пасха): Улаан үндэгэнэй һайн үдэр саашадаа энэ мэтээр долоон хоногой турша соо үргэлжэлжэ, дүүрэһэн байгаа (Х. Намсараев); үндэгэ мухарюулма харгы мэлигэр, тэб тэгшэ, өө мөөгүй харгы (гладкая как зеркало дорога): Мотоцикл дууяжа, үндэгэ мухарюулма трактаар һалхи һүрин һиинаба (Ц.-Д. Хамаев); ◊ үндэгэн соохи уураг, өөхэн соохи бөөрэ үнжэгэн, эрхэ тангил, зоргоороо, бүхы юумээр хангагданхай, h анаа зоболтогүй (≈ как сыр в масле): Одоол өөхэн соохи бөөрэ, үндэгэн соохи уураг, теэд Ханда хүгшэндэ басаганшни иимэ тиимэ гээд хэлээд туршалши, юрэдөө, һайн юумэндэ орохогүйш даа (Ц.-Д. Хамаев); үндэгэнэй мухариха газар үгы хүлөө табиха газар үгы (≈ яблоку негде упасть): Гэртэмнай үндэгэнэй мухариха газар байгаагүй. Газаагуур баhал зон дүүрэн (Б. Дугаров); 2) үрэ бүрилдэлгын һүүлээр шэнэ организмын хүгжэжэ болодог эмэ хүнэй бэлгэ клеткэ, яйцеклеткэ (яйцо, яйцеклетка); 3) шэлж. үндэгэндэ адли түхэлтэй юумэн (что-л. яйцеобразное); хурганай үндэгэн хүнэй гар, хүлэй хурганай үзүүрэй дотор талын зөөлэн газар (подушечки на пальцах); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. ямар нэгэн шанараар үндэгэндэ адли, монсогоршог, жолбогор, голдогоршог түхэлтэй (похожий на яйцо, яйцевидный); үндэгэн сагаан саб сагаан (белоснежный): Асариин хоёр хажуугаар дүрбэ-дүрбэн үндэгэн сагаан һэеы гэрнүүд (Б. Санжин, Б. Дандарон); үндэгэн шарахан наран (яркое солнце); үндэгэн толгой өө мөөгүй, монсогор, елэгэр толгой (круглая голова, без шишек, углублений и пр.).