ҮЛҮҮ

1. тэмд. н. 1) тодорхой тоо, хэмжээнһээ хэтэржэ гараһан, булюу, хэрэгсээнһээ ехэ, хэмһээ ехэ (лишний, излишний): Энэ хадаа үлэһэн зургаан зон соогоо нэгэ бага үлүү мүнгэ абаха арынь харуул гээшэ (Д. Батожабай); үлүү булуу (гү, али дутуу) тодорхой тоо, хэмжээнһээ хэтэржэ гараһан, хэрэгсээнһээ ехэ, хэрэгтэ хэрэггүй (излишний, ненужный): Айлшадай буудаг таһалга соо үлүү булуу юумэн огто үгы (Ж. Тумунов); Набтархан хуушан байшан соо бүгшэм халууншье һаа, гэрэлтэй һонорхон, орбойһон нарбайһан үлүү дутуу юумэн үгы, нягта зохид, шалань хамагдаһан яндагар сэбэр байна (Ц. Дон); үлүү дутуу юумэ дуугарха хэрэгтэ хэрэггүй юумэ хэлэхэ (болтать лишнее): Басагадай урда зарим нэгэнэй һахагашалдаха, үлүү дутуу юумэ дуугаржа, сэсэн сэбэрээ харуулан, зүүригүй болосогоолдоходонь, Алдар анханһаа дураа гутадаг һэн (Ц.- Д. Хамаев); үлүү эрхэ булюу шанар, булюу тала (преимущество): Юрын хасагуудһаа үлүү эрхэтэй, үлүү хүсэтэйб гэжэ Банзар өөрөө мартадаггүйшье һаа, хасагуудаараа һайн һаа, һайн ябахаб, тэдэнэрээр муу һаа, шорой үмхэхэб гэжэ мэдэдэг байба (Ч. Цыдендамбаев); 2) хэрэггүй, дэмы, хооһон, ушар удхагүй, тоосоогүй, үрэ ашаггүй (излишний, напрасный): Харин Майдар Сэбээн Дондогой шэбэнэһэнһээ улам, зонойнгоо нэгэ юумэ һанаашалһые тухайлжа, үлүү хэрэг бү гаргагты гэжэ хэлэхэ гээд үрдинэгүй (Д. Эрдынеев); үлүү ажал дэмы, үрэ ашаггүй ажал (напрасный труд): – Эдэниие машина дээрэһээ буулгажа, үлүү ажал гаргангүй, малай үхээриин нүхэ руу абаашажа хаяашамнай дээрэ бэшэ гү? (Б. Мунгонов); үлүү хэрэггүй юумэн дэмы, хооһон, удхагүй юумэн (ерунда, пустяки): – Тиимэһээ үлүү, хэрэггүй юумэ шашанаб гэжэ һанаа һаа, би шамда энэ һонин хөөрэхэгүй һэм (Д. Эрдынеев); үлүү юумэ хэлэхэ дэмы, удхагүй, хэлэхэгүй юумэ хэлэжэрхихэ (говорить лишнее): – Тэндэ олоной дунда үлүү юумэ бү хэлэ (Ч. Цыдендамбаев); үлүү үгэ дуугүй үсөөн үгэтэй, абяа аниргүй, бүтүү (немногословный): Үлүү үгэ дуугүй, хүнэй юумэ асуугаагүй һаа, хоног соошье аан гэжэ амаа ангайхагүй, ажалша бэрхэ Жалсан наар дээрэ дабшалжа һуунхай, һахал хюһама хурса хутагаар гааһа дархална (С. Цырендоржиев); 3) баряанай, нөөсэ, заһабариин (запасной): Үлүү мөөргүй байжа, хойто голойнгоо зэргэшээ мөөрэй нэгые абажа, урдаа табиха болобо (З. Гомбожабай); 2. наречи ямар нэгэн шанараар диилүү, булимгай, бүри (более): Тэдэнэй хамта дархалхада, хяһадань галынь үлүү һаруул һайханаар шатажа, хөөргэнь үлүү сүлөө аажамаар амилһандал байдаг (Ч. Цыдендамбаев); үлүү дээрэ ямар нэгэн юумэнһээ үлэмжэ һайн, бүри һайн (намного лучше): Юрэдөө, Валя Аюр хоёрто эдэ үнэтэй бэлэгүүдые абанхаар, уран һайхан юрөөлнүүдые шагнахадань, үлүү дээрэ һанагдана даа (Ц.-Ж. Жимбиев); 2) хэтэрүүлжэ, хэмһээ ехээр (излишне, сверх нормы): Хахарһан, гантаһан, уһа һабирһан газарһаа һэргылжэ, Айдай ехэ хёрхоор мүльһэ адаглажа, дэн һалираншьегүй, үлүү яараншьегүй ябаба (С. Доржиев); үлүү сэгнэхэ хэтэрүүлжэ сэгнэхэ (переоценивать); үлүү түлэхэ тодорхой үнэһөө ехээр түлэхэ (переплачивать); үлүү тоолохо тодорхой тооһоо хэтэржэ тоолохо (насчитывать лишнее); үлүү гарама хэтэрмэ ехэ, хэмһээ, юрынхиһээ ехэ (превышающий норму, излишний): Нэмэжэ хэлэхэдэ, мүнөө сагта буряад үндэһэн хубсаһанай оёдолшод ехэ үнэтэй, зарим ушарта үлүү гарама сэн эридэг (Ц. Сампилова); 3. дах. ү. 1) гаран, үлүүтэй (свыше, более): Чебунин Логинов хоёр һараһаа үлүү хухасаа соо гурбадахи ротын сэрэгшэдэй хойноһоо харууһалга хээд, Макаровые дайсанай тагнуулшан гэһэн тобшолол хэнхэй (Б. Шойдоков); 2) дээрэ, бүри һайн (лучше, больше): Хубсаһа хунарыньшье миниихиһээ үлүү бэшэ: үмхирһэн хуушан үмдэтэй, самсань гэжэ далан халааһатай дээрэһээ даамай хабтагай шэнги алаг эреэнээр харагдадаг һэн (Ц. Цырендоржиев); 4. юум. н. тодорхой тоо, хэмжээнһээ хэтэржэ гараһан, хэрэгсээн h ээ ехэ юумэн (излишек, избыток): Тэрэ хабтагайе станок дээрэ тодхожо үгэхэдэл, тэрэмнай өөрөө үлүүень тайраад, харуулдаад, барилгада хэрэгтэй модо мэшээглээд орхино (Б. Жигмитов); 5. хэлэгшын үүргээр хэрэгл. дэмы, тоолхогүй, хэрэггүй (излишне, зря, нечего, не к чему, не дело): Машина хашиинаар, ада түмэрөөр үхибүүдээ эрхэлүүлһэнэй, ямбалһанай үлүү (С. Цырендоржиев).