ҮЗЭХЭ

үйлэ ү. 1) тусхай зорилготойгоор ажаглан хараха, шэнжэлэн хараха, шалгаха, шэншэлхэ, шагааха (смотреть, рассматривать, осматривать, проверять): Цэдэб номоо үзэжэ, Доржо хоёр шэнэ нүхэдөөрөө город үзэхэеэ гаража ошоно (Ч. Цыдендамбаев); үзэхэ хараха ямар нэгэн юумэн тухай мэдээлэлые нюдөөрөө ажаглажа абаха (смотреть, видеть): Үдэр бүри үзэжэ хаража байдаг юумэнүүдынь тэрэ үедэ дууһан амитай болошоод, Алдартай хамта дуулалсажа, юрэ бусаар һалбаран байхадал гээ (Ц.-Д. Хамаев); наринаар ажаглан үзэхэ шэн нягтаар, жэншэдгүйгөөр шэнжэлэн хараха (тщательно осматривать): Эдэ бүхэниие наринаар ажаглан үзэхэ, зүрхэ жүлдыень шагнаха, эм дом шудхаха, тарилга хэлтэй болоно (Ц.-Ж. Жимбиев); үбшэнтэниие үзэхэ үбшэнтэй хүниие наринаар шэнжэлэн хараха (осматривать больного): Зун байгаа, Дулма кабинедтээ үбшэнтэниие үзэжэ, арга, заабари үгэжэ байба (Б.-Б. Намсарайн); аша гушаа үзэхэ удаан наһа наhалха, үндэр наhа хүрэжэ ашатай, гушатай болохо (увидеть своих внуков и правнуков, дожить до старости); шоо үзэхэ шоодборилхо, үзэн ядаха, дээрэлхүүгээр хараха, дурагүйдэхэ (презирать, смотреть свысока): Зайһанай Тэгшын шуран мэхэтэйе, Цогтын Гомбын һаймһаруу билдуушые, Жарбайн Мархансайн харуу хэнтэгые хүнүүд шоо үзэжэ, шобто харадаг (Ч. Цыдендамбаев); үзэн ядаха ехээр дурагүйдэхэ (ненавидеть): Эгээл иимэ нилтагануур шарай харуулһан ушарһаа боложо, Дарима энэ хүниие үзэн ядашаба (Б. Шойдоков); үзэн яданги айхабтар ууртай, сухалтай, ехээр дурагүйдэhэн (злобный, ненавидящий): Галданович урдаһаань үзэн яданги хараса хаяад, абяа гарабагүй (С. Цырендоржиев); доро (гү, али ада) үзэхэ тоохогүй, доромжолхо, баhамжалха, газаашалха, баhаха (презирать, третировать): Ондоо отогой хүүгэдые доро үзэн доромжолоорой гэдэг юм гү? (Ч. Цыдендамбаев); Бултандаа тэрэниие ада үзэжэ үхэхөө байгаа; 2) шэлж. hураха, мэдэхэ болохо, шудалха, шэнжэлхэ, уншаха (учить, изучать, читать): Һайнаар заагаа һаатнай үхибүүд үзэһэн юумэеэ муугаар мэдэхэгүй байгаа (К. Цыденов); ном үзэхэ номдо hураха, ном бэшэг шудалха (учиться грамоте): Иигэжэ шэнэ нүхэдэй дунда ном үзэжэ һуухада ямар ехэ зол гээшэб! (Ч. Цыдендамбаев); хэлэ үзэхэ хэлэндэ hураха, хэлэ мэдэхэ болохо, шудалха (изучать язык): Улаан-Yдэ хотын хүүгэдэй сэсэрлигүүд соо буряад хэлэ үзэжэ эхилхэ арга боломжонууд бии болохонь (vtinform. com); 3) шэлж. амсаха, эдлэхэ, тэсэжэ гараха (испытывать, терпеть): Тунгалаг гэдэһээ үлдэхыешье, уйдаха гашуудахыешье, тулиха зобохыешье үзөө даа (Ц.-Д. Хамаев); үзэхэ тэсэхэ амсаха, эдлэхэ, тэсэжэ гараха (терпеть, переносить, испытывать): Үбшэлһэн хоёр жэл соогоо үзэһэн тэсэһэн бүхы гашуудал хохидолынь хурса нюдэд соонь эли тодоор гэрэлтэнэ (Ч. Цыдендамбаев); ехэ баяр үзэхэ ехээр баярлаха, хүхихэ (переживать большую радость): Хүбүүгээ угтажа, ехэ баяр үзөөбди; зоболон үзэхэ зобохо (испытывать мучения, терпеть муку): Ай даа, энэ наһан соогоо ямар ехэ зоболон үзөө гээшэбиб?! (Ц. Шагжин); үйлөө үзэхэ ехээр зобохо, тулиха (испытывать тягости, страдать): Адуу малай хүлһөө, урын уһанһаа тобойжо гарашаһан модоной үндэһэнүүдтэй, яама ялхитай энэ харгын сараагаар тэргээр ябаһан хүн үйлөө үзэдэг даа (Д.-Д. Дугаров); амар заяа үзэхэгүй нэгэшье үдэр амгалан байхагүй, һанаа амар байхагүй (не знать покоя): Теэд бэшэнээ хосорообол, сэдьхэлшни хэзээшье амар заяа үзэхэгүй һэн, өөрыгөө хэзээшье хүлисэхэгүй һэнши (С. Доржиев); бэе дээрээ үзэхэ өөр дээрээ мэдэрхэ, өөрөө мэдэжэ абаха (≈ испытывать на своей шкуре): Танигдаагүй дайда, танил бэшэ зоной дунда орожо эхилһэнээ басаган иигээд лэ бэе дээрээ үзэжэ эхилбэл даа (Д. Эрдынеев); хэ h ээлтэ үзэхэ хэ h ээлтэдэ орохо (нести наказание): зэмэгүй аад, хэhээлтэ үзэхэ; эсэргүүсэл үзэхэ эсэргүүсэлтэй ушарха (встречать сопротивление); дутагдал үзэхэ ямар нэгэн юумэнэй дутагдалhаа зобохо (испытывать недостаток); олон юумэ үзэhэн хүн долорһон, борлонхой, халуун шулуу долёоһон хүн (бывалый, ≈ стреляный воробей): Иимэ зобоһон тулиһан, олон юумэ үзэһэн нагасаяа заримдаа хайрладаг, хүндэлдэггүй байгааб гэжэ Доржо мэдэрнэ (Ч. Цыдендамбаев); элдэбые үзэхэ һайнииешье, мууешье амсаха (испытывать всякое); үзэхэгүй юумэ үзэхэ юрэ буса байдалда орожо сэдьхэлээ ехээр хүдэлхэ (испытывать крайнее потрясение); 4) деепричаститай туhалагша үйлэ үгын үүргээр хэрэгл. туршаха (вспом. гл. пробовать): Тэдэнэй хөөрэлдэхые халта шагнабашье, юушье ойлгоогүй байһан Тогоошо Арьяшкын хажууда ерэжэ дуудаадшье, татаадшье үзэбэ, теэд тэрэнь һэрибэгүй (Д.-Д. Дугаров); амталжа үзэхэ амтыень мэдэхэеэ жааханаар эдихэ, ууха, эдижэ туршаха (пробовать на вкус): Сагаан һарада, сагаан эдеэнэй билтаржа байха үедэ, сагаан эдеэнэй дээжээр нэрэһэн арза амталжа үзөө һэн гүт? (Ц.-Д. Хамаев); бодожо үзэхэ ямар нэгэ юумэн тухай бодохо, ухаагаа гүйлгэхэ (обдумывать, продумывать): Теэд юундэшьеб үсөөхэн хүн энэ асуудалдань зүбшөөһэн харюу үгэжэ, олонхид бодожо үзэхэ хэрэгтэй гэһэн шэг харуулба (Д. Эрдынеев); туршажа үзэхэ мэдэсэ абахын тула ямар нэгэн юумэ бодото дээрэнь хээд абаха, туршалга хэхэ (испытывать, пробовать): Энээниие һайн мэдэхэ Дэлгэр туршажа үзэхэеэ шиидэбэ (Ц.-Д. Хамаев); хаража үзэхэ шалгаха, шалган хараха, шэнжэлхэ (рассматривать, проверять, изучать): Байдалышни алишье талаһаань хаража үзэхэ ёһотойбди (С. Ангабаев); бэеэ барижа үзэхэ бэеэ барихаяа оролдохо, хэшээхэ (стараться сдерживать себя); абаад үзэхэ жэшээ болгон хараха (смотреть в качестве примера): Манайшье урданай байдал абаад үзыт даа (Б. Мунгонов); үшөө дуугараад үзэлши! дуугархаяа боли! анираа хата! (поговори мне ещё!); үзөөрэйлши! хараал. байгаарайлши! (ну погоди же!): Мээл шинии өөхэ арбингыешни шахахал бэзэб, үзөөрэйлши … (Ц.-Ж. Жимбиев).