ҮЗҮҮР

1. юум. н. 1) ута гонзогор юумэнэй шобхогор, хурса талань, хадхуур (остриё, шпиль): Теэд уданшьегүй Сэрээтэрэй жадын үзүүр мохожо, тэрэнь хуха буужа, газарта унашаба (К. Цыденов); зүүнэй үзүүр зүүнэй хадхуур (остриё иголки): Тогоошо тэрэ эбэрээ дүрбэ дахин хүнэгтэй уһан соо ойро зуураар хэжэ болгоод, зүүнэй үзүүрээр хадхажа үзэхэдэнь, шүүһэн гарабагүй (Д.-Д. Дугаров); эритын үзүүр эгээ хурса, шүбэгэр талань (самое остриё); 2) орой, эгээ дээрэхи хуби (верхушка): Шэнэһэнэй орбонтой бүдүүн узуур энэ эрьедэ найдамтай бүхөөр хэбтэнэ, нарин үзүүрынь горхоной саада эрье тулганхай (Б. Мунгонов); үзүүр орой эгээ дээрэхи хуби (верхушка): Окопhоо холо бэшэхэнэ ори гансааран дэгтын талмай дээрэ байhан бүдүүн шэнэhэн үхэр буугай hомондо тудуулжа, үзүүр оройгүй болошонхой байба (Д.-Д. Дугаров); 3) юумэнэй эсэс, һүүл, заха, түгэсхэл, эрмэг, шэгшэг (кончик, конец, окраина): Тиигээд лэ арюухан добо дээрэ булта гараһан бэеэрээ нариихан хуһа зулажа, һөөм тухайгаар тайраад, хоёр үзүүртэнь табан үнгын утаһа уяа ха (Б. Санжин, Б. Дандарон); үзүүр заха эсэс, һүүл (конец): Сибирцев хүрэһөөр урмаа хухардаг хүн бэшэ, саанашагуур бүтүүлжэ ябаһаар, мүрэйнь үзүүр захые одоошье олоо һэн (Д.-Д. Дугаров); аргамжын үзүүр аргамжын эсэс, һүүл (конец верёвки): Бугуули хаяһан монгол Аламжые моринһоонь хобхо угзархые оролдон, хүбшэргэй мэтэ татаатай аргамжын үзүүр гартаа эрэжэ байгаа һэн (Д. Батожабай); гудамжын үзүүр гудамжын дууһадха, заха талань, түгэсхэл (конец улицы): Город хүрэжэ, Ленинэй гудамжын урда үзүүртэ буугаад, мэдэхээрээ Куйбышевай үйлсөөр Базаар тээшэ гэшхэлбэ (Б. Мунгонов); хэлэнэй үзүүр хэлэнэй эрмэг, үүдэн шүдэн тээхи заха талань (кончик языка): Хониной хэлэнэй үзүүр, хототой шуhанай үзүүртэй хэршэжэ абаад, галдаа, бурхандаа үргэдэг гуримтай (Б. Баторова); пулаадай үзүүр пулаадай шэгшэг, булан (краешек, уголок платка): Дулгар хүгшэн гэнтэ сурхирса уйлажа, пулаадайнгаа үзүүрээр нюдөө аршаад, Радна тээшэ хандан хэлэнэ (Ц. Дон); h үүжын үзүүр хүн, амитанай нюрганай доодо талада байдаг багахан яһан, охор һүүл (копчик): Нүхэрни халтиржа унахадаа, h үүжын үзүүрээ гэмэлтээ; хүхэнэй үзүүр хүхэнэй тобшо, хүхэн (соски груди); хушуунай үзүүр нуур далай гү, али гол мүрэн рүү булантажа гараһан газарай хубиин шушууртаһан талань (оконечность мыса); нюдэнэй үзүүр а) нюдэнэй шэгшэг, газаахи булан (краешек глаза): Энээхэн харасыень лаб ойлгоһон багжагар томо бэетэй, үндэр магнайтай жолоошо хүбүүн нюдэнэйнгөө үзүүрээр тэрээндэ эмнибэ (Д. Эрдынеев); б) нюдэнэй хараа (поле зрения); нюдэнэй үзүүртэ айхабтар холо, арай харагдахаар (очень далеко, едва различимо глазом): Аяар холо, нюдэнэй үзүүртэ, түүдэгшын гал нэгэн үе бүрэлзэн, бишыхан боложо, зарим үе иишэ тиишээ ябажа, дээрэ доро боложо, бүри ехээр улаабхин үзэгдэнэ (Х. Намсараев); шэхэнэй үзүүртэ айхабтар холо, арай дуулдахаар (очень далеко, едва различимо ухом): Хэды шэнээн унтаа юм – мэдэнэшьегүй, үргэһэ нойр соогуураа гэнтэ дуулан гэһээнь, хаанашьеб холо, шэхэни үзүүртэ мориниинь инсагаалхадал гэбэ (Б. Мунгонов); шэхэнэй үзүүрээр дуулаха дутуу ядуу, хүсэд бэшээр дуулаха, соносохо (≈ услышать краешком уха); хүл үзүүртэ хүл талада, хүлэй хажууда (в ногах, у ног): Хүл үзүүртэнь үдэшэнһөө Сэрэнэй һууһан газарта нюргагүй стул (С. Доржиев); газарай үзүүр тэнгэриин хаяа (горизонт); гар үзүүртэ зараха бага зэргын ажалда ябуулха, зараса болгохо (заставлять прислуживать по мелким повседневным делам); гар үзүүрэй а) гар дорохи, туһамарша (подручный, подсобный): Теэд тэрэнь гар үзүүрэй дархан һэн тула, Эгэтын дасан барилсажа байтараа орой дээрэһээнь унажа, ехээр гэмэлтээд, уданшьегүй наһа барашаһан юм (С. Цырендоржиев); б) хүндэ бэшэ, орёо бэшэ, бага зэргын (нетрудный – о работе): Тиимэһээ гэр тойроноо энэ тэрэ гар үзүүрэй хүнгэхэн ажал хээд, эдеэ хоолоо бэлдээд лэ һуудаг һэн (С. Цырендоржиев); үзүүр узуургүй эхи түгэсхэлгүй, таһархай, тодо бэшэ (без начала и без конца, бессвязный): Үзүүр узуургүй энэ бэшэг абаһан Доржо тон тиимэшүү байдалда ороод байба (Ч. Цыдендамбаев); ○ заха гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) захын, заха талын, эрмэгэй, эрмэгтэхи (крайний): Шагдар һүхэ юугээ гэртэнь хэжэ, абажа ябаһан арһан сумаатаяа ганзагалаад, үзүүр хушуунай баруун хаяагаар соёруулан уруудаба (Д.-Д. Дугаров); үзүүр бүхэнүүд бүхы дабаануудые дабажа гараһан хоёр бүхэ (последние два борца, оставшиеся в финале); үзүүр зүрхэн бэе суд. h уда h анай шу h анай ородог зүрхэнэй та h аг (предсердие); 2) дээдэ зэргын, эгээ гоё, эгээ h айн, эрхим (лучший, самый хороший): Хамаг зоной аһан урда тээ үбгэн наһатай болоһон үзүүр баяшуул зогсонод (Д. Батожабай); үзүүр үнгэ айхабтар гоё, тунга үлтигдөөгүй (лучший – о траве): Ямар һайхан, үзүүр үнгэ үбһэ ногоотой бэлшээри гээшэб! (Б. Санжин, Б. Дандарон); үзүүр үнеэн эгээ h айн үнеэн (самая лучшая корова); үзүүр басаган эгээ гоё, һайхан басаган, бэрхэ басаган (царь-девица).