ҮДЭР

1. юум. н. 1) наранай мандахаhаа жаргаха хүрэтэрхи саг хугасаа, гэрэлтэй саг (день): Энээнһээ уламжалан, бага наһаниинь, эхэ эсэгэнь, Бадантай үнгэргэһэн эгээл һайн һайхан сагынь ойндонь ороод, тэрэ тодхорто үдэр эб элеэр һанагдадаг байгаа (Б. Санжин, Б. Дандарон); үдэр саг а) саг хугасаа, үдэрнүүд (время): Нобшоро нобшорһоор үдэр саг үнгэргэжэл байха (Б. Мунгонов); б) тодорхой саг (конкретная дата): Ерэхэ һарын хориндо шамайе хадамда үгэхэ гэжэ үдэр саг гаргуулааб! (Д. Батожабай); үдэр саг эльгээхэ сагаа дэмы гээхэ, саг нүгшөөхэ (тратить время): Бээжэн хотын үргэн ехэ гудамжануудые урагша хойшонь хэмжэжэ, үдэр саг эльгэхэ гээшэмнай балайшье хямда байбагүй (Д. Батожабай); үглөө үдэр, үглөөдэр ерэхэ үдэр, мүнөөдэрэй удаадахи үдэр (завтра): Мүнөө ажалһаа хаягдаа, теэд үглөө үдэр һөөргөө бодоод байха (Ц. Шагжин); саада үдэр, яряан. сааддэр, саадэр нүгөөдэрэй удаадахи үдэр (за послезавтра, через три дня): Саада үдэр гэжэ болзороо гаргаа бэлэйб (Ц. Цырендоржиев); уржын саада үдэр уржадэрэй хойнохи үдэр (запозавчера, три дня назад): Үүришхэнь уржын саада үдэр гэрһээ гараад лэ колхозой центр ошоһоноо, сомон зүблэлһөө туһаламжа абаһанаа, һүүлдэнь аймагай түрүүшүүлтэй город ороһоноо хөөрэн һуутараа, шэрэм дээрэхи горшоогтой сайгаа хөөрүүлэн гаргажархин алдабашье, тэрэнээ улаан гараараа тооной үргэн абаба (Ц.-Ж. Жимбиев); үдэр сагууд түүхын саг (времена): Мүнхэ юумэн дэлхэй дээрэ байдаг бэшэ, үдэр сагууд ошожо, үтэлхэ наһан амитан бүхэндэ ерэдэг гээшэ (Д. Батожабай); үдэрөө үнгэргэхэ үнжэхэ, һэрихэһээ унтатараа байха (проводить день): Бэриингээ оргожо арилхые мэдэһэн мэтэ гэртээ эшээлэнхэй, хүрэнгын архи шэмэн уужа, үдэрөө үнгэргэнэ (М. Осодоев); үдэр болгохо газаа гэрэлтэй болохыень хүлеэхэ (ждать наступления дня): – Яажа үдэр болгохо зон гээшэбибди, – гээд, Дулма һанаа алдаба (С. Ангабаев); үдэр бүри (гү, али бүхэндэ) гэрэлтэй саг болоходонь лэ, үдэр алгадангүй (ежедневно, каждый день): Анна үүдэ нээжэ, ямаанай hү үдэр бүри асаржа үгэдэг эхэнэрые дахуулан, Хорлын хэбтэhэн таhалгада оруулба (Г.-Д. Дамбаев); Теэд Шоёной Кузнецовые үдэр бүхэндэ хүлеэһээр байтарнь, хадада саһанай унаха үе дүтэлбэ (А. Ангархаев); бүхэли үдэр үглөөнһөө үдэшэ болотор (весь день): Бүхэли үдэр эдээниие отоод, яажашье ядахадаа, һүниие хүлеэгээ (В. Гармаев); үдэр бүриин зорилгонууд үдэр соо заатагүй бэелүүлхэеэ табидаг зорилгонууд (повседневные задачи); үдэр дүүрэн (гү, али үргэлжэ) бүхэли гэрэлтэй саг соо (весь день напролёт): Удаганта нютагһаа хойшоо һайн морёор үдэр дүүрэн гүйлгөөд байхада Яабланай суута шэлэнүүд эхилдэг юм (Д. Эрдынеев); Макаренко Фёдорой хүлөө уладажа, ябажа шадахаяа болёод, полицинуудта алуулхаяа байхадань, хэдэн үдэр үргэлжэ, һугадажа ябаһан нүхэрынь байгаа юм (Х. Намсараев); үдэр үдэрөөрөө (ондоо) нэгэ үдэр нүгөө үдэртэ адли бэшэ (день на день не приходится, день дню рознь); үдэр үдэрэй үглөө бүри бодоод унтатараа хэдэг (ежедневный, повседневный); үдэр үдэрэй тэмдэглэл үдэр бүхэндэ тэмдэгүүдые оруулдаг дэбтэр (дневник); үдэр үдэрэй h онин үдэрэй туршада боло h он h онин (новости дня); үдэр h үнигүй, үдэр h үни илгаагүй түхэреэн хоног, хэзээшье, гэрэлтэйшье, харанхышье сагта (и днем, и ночью, денно и нощно, круглые сутки): Тэдэ жэлнүүд – үдэр һүнигүй ханияа хүлеэн үнгэрһэн зоболонто жэлнүүд (З. Гомбожабай); Үдэр hүни илгаагүй, / Үргэн, тэнжээн энхэрээт. / Урин гоёор миhэлзээд, / Улаан нарандал жэгнээт. / Эжымни, алтамни, / Эгээл сэнтэйхэн хүмни! (Ц.-Х. Дарибазарова); үдэр h өө үдэртэ а) хододоо, үргэлжэдөө, үдэр бүхэндэ (изо дня в день, день ото дня): Энэнь үдэрһөө үдэртэ, хоногһоо хоногто нэгэл янзаар шахуу дабтагдажал, дабтагдажал, дабтагдажал байгаа (С. Цырендоржиев); б) саг ябаха тудам, хоног үнгэрхэ бүри (с каждым днём): Хабар хүсэндөө ороод, Аха гол шууяжа, уулынгаа саһа хуулан, олон һаба нүхөөр уруудан, үдэрһөө үдэртэ нэмэжэ байба (Ц.-Д. Хамаев); в) үглөө мүнөө, һаяар (со дня на день): Шэлдэй занги тэдэниие үдэрһөө үдэртэ хүлеэжэ байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); хойто үдэрынь ошохо нэгэ хоноод ошохо (отправляться на следующий день): Хойто үдэрынь, үглөөгүүр, Доржо эсэгэтэеэ һургуулида ошобо (Ч. Цыдендамбаев); хахад үдэр а) үдэрэй тэн, 12 саг (полдень): Таһалгынь үүдэн нээлгээтэй, заал соохи ханын час хахад үдэр харуулна (С. Доржиев); б) гэрэлтэй сагай хахадынь (полдня): Хахад үдэр бодолгото боложо, хэнтэйшье хөөрэлдэнгүй хэбтэһэнэй удаа тэрэ барагаар хубсалаад, Хандынгаа унажа ерэгшэ үндэр Борые барюулна (Д. Эрдынеев); (гэгээн, гэгээн сагаан) үдэр дунда а) гэрэлтэй, һаруул, харанхы бэшэ байхада (среди бела дня): Үргэн гудамжанууд ямар нэгэн өөрэ гэрэлээр үдэр дунда гэрэлтүүлэгдээд байһандал яларна (Д. Батожабай); б) хүнэй нюдэн дээрэ, хэнһээшье нюунгүйгөөр, хоргодонгүйгөөр (не скрываясь, на виду у всех): – Гэгээн үдэр дунда архидажа һуухат (Ц.-Ж. Жимбиев); үдэрөө хүлеэхэ үхэлэй богоһо алхаха туйлда хүрэхэ, үхэл амидын эрмэг дээрэ байха, үхэхэ сагынь ойртоһон байха (быть на пороге смерти): Үбшэн үлбэр Ошор үбгэн үдэрөө хүлеэн хэбтэбэ (Ц. Шагжин); ажалай үдэр амардаггүй, хүдэлмэри хэхэ үдэр (рабочий, будний день): Иигэжэ түб һуурин Ташарта ээлжээтэ ажалай үдэр эхилбэ (Б. Мунгонов); ажалай гүйсэд үдэр ажалай ехэнхидээ үргэлжэлдэг найман саг (полный рабочий день); ажалай гүйсэд бэшэ үдэр ажалай үргэлжэлдэг найманһаа бага саг (неполный рабочий день); юрын үдэр амаралтын бэшэ үдэр (будний день): Ээ даа, Алдар, ши хэзээшье һанаандаа оруулаагүйш, оруулжашье шадахагүй байгааш: иигэжэ гэб гэнтын ушаралаар, дурлаһан шэнгеэрээ, баһал нэгэ юрын үдэр инаг дуранһаа хахасахаб гэжэ (Ц.-Д. Хамаев); h айндэр лит. зүүн бур., ехэ үдэр баруун бур. хэн нэгэнэй, ямар нэгэ юумэнэй хүндэдэ зорюулжа тогтооһон баярай үдэр (праздник): Үсэгэлдэр сугтаа хүдэлдэг багшанарынь һайндэр хамта угтахые яһала уриһан юм (К. Цыденов); ажалта үдэр 1930 онһоо 1966 он болотор колхозой ажал хүдэлмэриин хэмжээ ба шанарые сэгнэлтын хэмжүүр (трудодень): Малшад жэлдээ дүрбэ-табан зуугаад ажалта үдэр олодог гээшэ һаабзабди (Д.-Д. Дугаров); үлүү үдэр Газар 365 үдэр 6 час соо Нарые нэгэ дахин тойродог; тиин жэл соо 365 үдэр гэжэ тоолодог. Харин 4 жэл болоод лэ үлэһэн 6 часынь хамтаржа 24 час болоходонь, жэл соо 366 сүүдхэ болоно (високосный день, 29 февраля); зунай наранай тэхэрихэ үдэр июниин 22-то жэл соохи эгээл ута үдэр, эгээл һаруул, богони һүни болодог; энээнһээ хойшо үдэр богони боложо эхилдэг, харин декабриин 22-һоо багаханаар ута болодог (день летнего солнцестояния); полярна үдэр холын хойто зүгтэ наран ородоггүй үдэр (полярный день); үдэр һүни тэнсэхэ хабарай мартын 21-дэ, намарайхинь сентябриин 23-да болодог (равноденствие); тэгшэ (тоото) үдэр а) хоёрто хубаагдадаг тоотой үдэр (чётный день); б) вторник, четверг, суббото (чётный день недели); тэгшэ бэшэ (тоото) үдэр а) хоёрто хубаагдадаггүй тоотой үдэр (нечётный день); б) понедельник, среда, пятница (нечётный день недели): Манай участогой эмшэн тэгшэ бэшэ үдэр үдэһөө хойшо хүлеэжэ абадаг; бальжаниматай үдэр будд. монгол литээр буян хэшэгтэй үдэр, иимэ үдэр бүхы хэгдэһэн һайн юумэн оло дахин ехэ болодог, арьбажадаг (день Бальжинима, по лунной астрологии благоприятный во всех отношениях день); хии моригүй үдэр будд. хэрэг бүтээхэдэ таарамжагүй, зохилгүй үдэр, шасаа үдэр (неблагоприятный день); үдэр үзүүлхэ будд. ламада ошожо, һайн үдэр гаргаха (выбирать благополучный день); 2) хоног, 24 саг (сутки): Тиихэдэ Николай Иванович карцер соо арбан үдэр һууһан юм гэдэг (Ч. Цыдендамбаев); үдэр хоног 24 саг, үдэр һүни (сутки, дни и ночи): Одоо үдэр хоног жиижэ, урин саг тэхэрижэ, хабар боложо байна (Ц.-Ж. Жимбиев); үдэр хоног нүгшөөхэ сагаа дэмы алдаха (тратить время впустую); 3) һарын тоо (число): Декабримнай мүнөө арба гараад орхибо, арбан долооной үдэр яармаг эхилхэнь гээшэ бэзэ (Х. Намсараев); 4) тэмдэглэхэ үйлэ ябадалай болоһон саг хугасаа (число месяца, посвящённое какому-л. событию): ​ Илалтын үдэр Янжама бурханда зорюулагдаһан хурал үнгэргэгдэхэ (Буряад Y нэнһөө); түрэһэн үдэр мүндэлһэн, бии болоһон үдэр (день рождения): Басаганайнгаа түрэһэн үдэртэ золтой эхын сэдьхэл ехэл дүүрэн, басаганайнгаа бэшэ, харин өөрынгөө түрэһэн үдэрые угтажа байна гү гэжэ һанамаар (Ч. Цыдендамбаев); ○ саг гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. наранай мандахаhаа жаргаха хүрэтэрхи саг хугасаа дотор, гэрэлтэй сагай (дневной); үдэр сагта газаа гэрэлтэй байхадань (в дневное время): Y дэр сагта ерээрэйт; 3. наречи гэрэлтэй сагта (днём): Сухаанаг үшөө үдэр нэгэ тогоо хүрэнгэ нэрээд, бозыень ондоо мэнэһэндэ юулэжэ үрдеэгүй, хонидоо хайшалхаа яаража ошоһон юм (М. Осодоев).